Facebook

Prefabrykacja w architekturze zrównoważonej

Z:A 87

KATEGORIA: Temat wydania

Architektura prefabrykowana wymieniana jest jako jedno z rozwiązań, które mogą pomóc zmniejszyć negatywny wpływ budownictwa na środowisko. Jednak myśląc o konstrukcjach prefabrykowanych, zwykle wyobrażamy sobie albo wielkie modularne budowle składające się z prostopadłościennych stalowych kontenerów, albo – łączone ze sobą niczym żelbetowe puzzle – prefabrykowane ściany.

Taki obraz nie kojarzy się ze zrównoważonym budownictwem, ale jeśli przyjrzymy się zagadnieniu bliżej, okaże się, że możliwości prefabrykacji w architekturze są dużo większe i może mieć ona pozytywny wpływ na ekologiczność naszych projektów.

DEFINICJA ARCHITEKTURY PREFABRYKOWANEJ

Prefabrykacja zwykle jest opisywana jako metoda wytwarzania znormalizowanych komponentów poza placem budowy, w odpowiednio przystosowanym warsztacie. Wyprodukowane elementy są następnie dostarczane na miejsce montażu i w szybki sposób ze sobą łączone. Tego typu rozwiązania technologiczne niejednokrotnie określa się za pomocą innych sformułowań: architektura uprzemysłowiona, architektura modułowa (modular architecture) czy architektura pozamiejscowa (offsite).

TROCHĘ HISTORII

Pierwsze w pełni prefabrykowane rozwiązania pojawiły się w 1624 roku. Wtedy to Anglicy przetransportowali statkiem do swojej kolonii w Cape Ann (Massachusetts) drewniany dom, który miał postać paneli ściennych gotowych do szybkiego montażu. Wiek XIX przyniósł jeszcze więcej przykładów. Przenośny domek projektu Johna H. Manninga rozwiązywał problem z zakwaterowaniem angielskich kolonistów w Australii. Z kolei konstrukcje przygotowywane przez zespół Petera Naylora wysyłano z Anglii do Kalifornii, aby zaspokoić potrzeby mieszkaniowe podczas trwającej tam gorączki złota. XX wiek rozpoczął się wydaniem katalogu sklepu Sears, gdzie zamieszczono 44 wersje domów, które można było kupić w formie paczki do samodzielnego złożenia, dostarczanej pod wskazany adres. 

Po drugiej wojnie światowej w wielu krajach prefabrykacja stała się receptą na kryzys mieszkaniowy. Czynnikiem kluczowym była szybkość realizacji projektów, ale ustandaryzowane rozwiązania przekładały się też na mniejsze zużycie materiałów, a tym samym na obniżenie kosztów i zmniejszenie negatywnego wpływu na środowisko. W tym okresie powstało wiele wartościowych dzieł architektury, choćby zaprojektowany przez Moshe Safdiego Habitat 67. Przykład ten udowadnia, że forma budynków prefabrykowanych wcale nie musi być prosta. 

Lata 1950–1980 w Polsce (ale też w innych krajach) charakteryzowały się ogromną popularnością tzw. wielkiej płyty, czyli żelbetowych ustrojów ścianowo-płytowych, ze stosowania których praktycznie zrezygnowano w latach 90. XX wieku. Jednak w ostatnim czasie na świecie i w Polsce coraz więcej budynków jest tworzonych w technologii prefabrykacji stalowej, żelbetowej lub drewnianej. 
 

Przedszkole pasywne, Podkowa Leśna, proj. Bjerg Arkitektur Polska sp. z o.o.; fot. Adam Marciniak / Bjerg Arkitektur

ARCHITEKTURA PREFABRYKOWANA W KONTEKŚCIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU

Dzisiaj zdajemy sobie sprawę z tego, że architektura i budownictwo odpowiadają za bardzo dużą część emisji CO2 na świecie. Badania pokazują, że nieefektywność współczesnych metod budowlanych jest jedną z istotnych przyczyn ich negatywnego wpływu na środowisko. Dane na rok 2020 wskazują na 38% globalnej emisji gazów cieplarnianych przypadającej właśnie na sektor AEC (ang. architecture, engineering and construction – architektura, inżynieria i konstrukcja). Dlatego jeśli chcemy zmniejszyć negatywny wpływ naszej działalności na środowisko, powinniśmy w praktyce projektowej uwzględnić strategię minimalizacji śladu węglowego budynków. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (ang. International Energy Agency, IEA) przewiduje, że należy co roku redukować emisje z sektora AEC o ok. 6%, aby do 2050 roku osiągnąć neutralność klimatyczną. Działalność sektora budowlanego wiąże się także ze znacznym zużyciem surowców nieodnawialnych. W tym kontekście popularyzacja architektury prefabrykowanej może okazać się korzystna dla środowiska naturalnego.
 

Habitat 67 – kompleks mieszkalny w Montrealu, proj. Moshe Safdie; fot. Concierge.2C

ŚLAD WĘGLOWY

Ślad węglowy to suma bezpośredniej i pośredniej emisji gazów cieplarnianych wywołanej przez konkretne działanie, obiekt lub przedmiot w całym cyklu życia, przeliczonej na ekwiwalent masy CO2. Zwykle bywa wyrażony w odniesieniu do jednostki, np. jednego budynku albo 1 m2 jego powierzchni użytkowej. Ślad węglowy można szacować za pomocą narzędzi przystosowanych do obliczania wpływu budynków na środowisko. Do powszechnie używanych instrumentów należy ocena cyklu życia (ang. life cycle assessment, LCA), pozwalająca badać oddziaływanie produktów, obiektów, budynków i procesów na środowisko. Procedurę zastosowania metody LCA w architekturze i budownictwie opisano w normie PN-EN 15978:2012 – Zrównoważone obiekty budowlane. Ocena środowiskowych właściwości użytkowych budynków. Metoda obliczania. Ta procedura posłużyła do analizy powiązań etapów i decyzji projektowych z konsekwencjami wpływu na środowisko, w tym do obliczania śladu węglowego. Norma PN-EN 15978:2012 szczegółowo opisuje procedurę tego obliczenia w odniesieniu do budynku. Ślad węglowy, w przywołanym dokumencie ujęty pod hasłem „Potencjał tworzenia efektu cieplarnianego”, wyrażany jest w kilogramach ekwiwalentu CO2

Ślad węglowy zazwyczaj dzieli się na: 

  • wbudowany – składa się z emisji pochodzących przede wszystkim z materiałów budowlanych, ale także z czynności związanych z remontami czy końcem życia budynku; 
  • operacyjny – wynika z ilości energii zużywanej przez budynek.

KORZYŚCI Z ZASTOSOWANIA PREFABRYKACJI

Korzyści środowiskowe ze stosowania technologii prefabrykowanej możemy podzielić na kilka kategorii. Przede wszystkim tak zbudowane obiekty często charakteryzują się niższym zużyciem energii. Ma na to wpływ precyzja wykonania – dzięki produkcji elementów w warunkach fabrycznych jest ona dużo wyższa niż ta, którą można osiągnąć na placu budowy. Przekłada się to na zwiększenie szczelności budynku. Technologia prefabrykowana zwykle bazuje na rozwiązaniach systemowych, które zmniejszają występowanie mostków termicznych. W związku z tym obniża się także ryzyko sytuacji nieprzewidzianych, takich jak zawilgocenie, grzyb czy uszkodzenia związane z zaciekaniem. 

Skrócenie czasu pracy na placu budowy również jest korzystnym następstwem stosowania architektury prefabrykowanej. Pozwala to na zmniejszenie zużycia energii potrzebnej do pracy urządzeń, a także na wybranie bardziej ekologicznych jej źródeł, co na samej budowie bywa niemożliwe.

Dobrym przykładem jest tu przedszkole pasywne w Podkowie Leśnej (proj. Bjerg Arkitektur Polska) – placówka zbudowana w technologii modułów stalowych. Prefabrykacja pozwoliła w tym wypadku na zachowanie wysokiej precyzji wykonania, co umożliwiło osiągnięcie doskonałej szczelności budynku (na poziomie 0,55 1/h). Przekłada się to na bardzo niskie zużycie energii. Technologia wykonania przyczyniła się także do ekspresowego czasu realizacji inwestycji. Budowa całego przedszkola zajęła zaledwie 12 miesięcy. Cechą charakterystyczną projektu jest ażurowa elewacja stanowiąca pasywny system zacieniający dla dużych okien sal przedszkolnych. Dzięki temu w lecie budynek praktycznie się nie przegrzewa, w zimie natomiast nisko usytuowane na niebie słońce może bez problemu docierać do wnętrza.

Inna interesująca realizacja to Osiedle Rådhuslunden w Smørum, w Danii (proj. Bjerg Arkitektur A/S) – zespół obiektów mieszkaniowych, zbudowanych przy użyciu prefabrykowanych modułów drewnianych. Moduły umieszczono na terenie otaczającym odrestaurowany budynek ratusza, który także zyskał funkcję mieszkalną. Dzięki zastosowaniu prefabrykacji dużo łatwiej było osiągnąć niski poziom zużycia energii – na poziomie budynku pasywnego (wysoka szczelność, brak mostków termicznych). Z wykorzystaniem trzech powtarzalnych modułów, które można łączyć zarówno w pionie, jak i poziomie, stworzono 86 różnorodnych mieszkań. W ten sposób osiedle odpowiada na potrzeby zróżnicowanych wiekowo grup społecznych. 

Kolejną zaletą budynków prefabrykowanych jest znaczna redukcja odpadów przemysłowych. Poprzez ich wytwarzanie w warunkach kontrolowanych w zakładzie produkcyjnym udaje się dużo dokładniej zaplanować cały proces powstawania elementów. Zużycie surowców i półproduktów może być znacząco zoptymalizowane, a generowane odpady dużo łatwiej ponownie wykorzystać. 

Konstrukcje prefabrykowane zwykle też dużo łatwiej adaptować w kierunku ponownego zastosowania całych komponentów. Budynki takie, z racji modularności, najczęściej od razu są w dużym stopniu przystosowane do przeniesienia w nowe miejsce. W ramach inicjatywy BAMB (ang. Buildings as material banks – budynki jako źródło materiałów) prefabrykacja, a wraz z nią łatwy montaż i demontaż zarówno elementów budowlanych, jak i całych budynków, wymieniana jest jako ważny krok w stronę gospodarki cyrkularnej.

Większa przewidywalność to kolejny pozytywny aspekt tej technologii. Rozszerza on możliwości dokładnego rozplanowania całej budowy, ogranicza przestoje i ostatecznie przekłada się na efektywniejsze wykorzystanie surowców oraz energii. Prefabrykacja wymaga również zatrudnienia mniejszej liczby pracowników, ponieważ większą część robót wykonują wyspecjalizowane maszyny. 

Równie istotne jest zmniejszenie emisji związanej z transportem. W przypadku obiektów prefabrykowanych i modularnych na miejsce dostarcza się praktycznie wyłącznie komponenty wykorzystywane przy budowie. Znacząco ogranicza się procentowy udział elementów mogących stanowić odpady. W niektórych badaniach naukowych analizowano też porównanie skutków przewozu pracowników na plac budowy oraz do fabryki, gdzie produkowane są elementy prefabrykowane – w tych zestawieniach także konstrukcje prefabrykowane okazywały się bardziej ekologiczne.

Kolejna ważna sprawa to rozszerzenie możliwości konstrukcyjnych wynikających z użycia danego typu materiału. Dla przykładu zastosowanie prefabrykacji pozwala na budowanie o wiele wyższych i bardziej skomplikowanych konstrukcji z wykorzystaniem drewna. Dzięki nowoczesnym rozwiązaniom w postaci prefabrykowanego drewna glulam czy CLT możliwa okazała się eliminacja mniej ekologicznych materiałów, takich jak beton w budynkach wysokich. 
 

Budynek biurowy Valle Wood, Oslo, proj. Lund+Slaatto Arkitekter; fot. Go to Anders Vestergaard Jensen / Unsplash.com

PREFABRYKACJA A MINIMALIZACJA ŚLADU WĘGLOWEGO

Dobrym przykładem obiektu o znacznie zredukowanym śladzie węglowym jest Mjøstårnet w Brumunddal, w Norwegii (proj. Voll Arkitekter) – najwyższy budynek drewniany na świecie. Wieżę wykonano w technologii częściowej prefabrykacji z elementów z drewna klejonego i paneli CLT. Zarówno konstrukcję nośną, jak i fasadę zbudowano z prefabrykatów. Piętra 2–11 zostały wzniesione za pomocą w pełni prefabrykowanych drewnianych elementów stropowych. Piętra 12–18 musiały być natomiast dociążone za pomocą wylewanego na miejscu betonu. Stropy betonowe stanowią kompozyt prefabrykowanej dolnej części, która pełni funkcję szalunku dla wylewanej na miejscu części górnej. Zastosowanie drewna jako głównego materiału konstrukcyjnego przyczyniło się do znaczącego obniżenia wbudowanego śladu węglowego wieży Mjøsa.

Kolejna warta uwagi realizacja to Valle Wood w Oslo, w Norwegii (proj. Lund+Slaatto Arkitekter) – największy w tym kraju drewniany budynek biurowy. Został zbudowany w technologii prefabrykowanej z wykorzystaniem drewna klejonego oraz CLT. Z tego ekologicznego materiału wykonano nawet szyby windowe oraz klatki schodowe. Drewniane elementy konstrukcyjne widoczne są we wnętrzach i stanowią element wykończenia. To właśnie technologia prefabrykacji pozwoliła na zastosowanie drewna i znaczącą redukcję śladu węglowego budynku. 

Wybór technologii prefabrykowanej jest zwykle korzystny dla środowiska i przekłada się na zmniejszenie śladu węglowego inwestycji. Porównanie metody konwencjonalnej oraz prefabrykowanej pokazuje mnóstwo korzyści wynikających z wyboru tej drugiej technologii. Istotne wydaje się porównanie tych metod na podstawie zrealizowanych budynków, a nie wyłącznie projektów. Dokonali tego porównania naukowcy z Chin, analizując osiedle mieszkaniowe w prowincji Shandong, składające się z dziewięciu budynków: sześciu prefabrykowanych i trzech wzniesionych za pomocą metod konwencjonalnych (z elementami betonowymi wylewanymi na miejscu). Warto zauważyć, że wszystkie obiekty zostały zbudowane na podstawie tego samego projektu i mają identyczne: orientację względem stron świata, układ funkcjonalny i systemy instalacji1. Autorzy opracowania zwracają uwagę przede wszystkim na korzyści prośrodowiskowe. Zaobserwowano znaczące obniżenie ilości wykorzystanego betonu, stali zbrojeniowej oraz zużytej energii elektrycznej. 

W innym analizowanym przypadku z Korei Południowej naukowcy doszli do podobnych wniosków2. Przedmiotem badania był modularny sześciopiętrowy budynek mieszkaniowy w Cheonan. Wyniki pokazały zmniejszenie wbudowanego śladu węglowego o ponad ⅓ dla obiektu wykonanego w wersji prefabrykowanej. 

Podobne wyniki osiągnął zespół badawczy, którym kierował John Quale. W artykule z 2012 roku naukowcy porównali emisje materiałów budowlanych, których ilości były różne dla dwóch metod budowy domów w USA: modułowej i konwencjonalnej. Do analizy wykorzystano LCA – ocenę cyklu życia. Uwzględniono emisje z produkcji materiałów, ich transportu i utylizacji odpadów, a także przewóz pracowników na miejsce pracy i do fabryki. Wykazano, że wpływ budownictwa modułowego na środowisko był średnio o 40% mniejszy niż budownictwa odbywającego się na miejscu3

Warto zauważyć, że badania wykonywane przez różnych autorów zwykle charakteryzują się odmiennymi założeniami, analizą innych faz cyklu życia czy inną lokalizacją i innymi lokalnymi uwarunkowaniami. Mimo to ich znakomita większość pokazuje znaczące ograniczenie śladu węglowego budynków dzięki zastosowaniu konstrukcji prefabrykowanej.
 

Najwyższy budynek drewniany na świecie – Mjøstårnet, Brumunddal, Norwegia, proj. Voll Arkitekter; fot. Nina Rundsveen / Moelven

PREFABRYKACJA NA USŁUGACH PROJEKTOWANIA CYRKULARNEGO

Prefabrykacja umożliwia także zastosowanie bardziej zaawansowanych rozwiązań technologicznych, które wspomagają cyrkularne podejście do projektowania. Przykładem może być projekt prefabrykowanego żelbetowego słupa konstrukcyjnego, możliwego do wykorzystania w kilku kolejnych budynkach. W publikacji przygotowanej przez duńskich naukowców4 przeanalizowano korzyści środowiskowe z użycia zwykłego słupa żelbetowego oraz cyrkularnego, montowanego za pomocą specjalnego systemu firmy Peikko, który pozwala na łatwy demontaż.

Największy ślad węglowy w cyklu życia słupa żelbetowego powstaje podczas jego produkcji. W ramach badania założono cykl życia budynku na poziomie 80 lat. Jednak słup żelbetowy może z powodzeniem służyć przez ok. 160 lat, i to zachowując właściwości konstrukcyjne. W przypadku typowej konstrukcji żelbetowej elementy są scalane na budowie i niemożliwe jest ich ponowne rozłączenie bez uszkodzenia. Dlatego typowy scenariusz końca życia dla elementów żelbetowych to ich kruszenie do postaci żwiru betonowego. Na potrzeby kolejnego budynku konieczne jest wyprodukowanie nowego słupa.

Słup cyrkularny wprawdzie charakteryzuje się trochę wyższym śladem węglowym podczas produkcji (co wynika z konieczności wykonania dodatkowych połączeń stalowych umożliwiających demontaż), ale po zakończeniu 80-letniego cyklu życia budynku można go zdemontować bez większego uszczerbku i zastosować w kolejnym obiekcie. Taki słup dopiero po 160 latach (po dwóch cyklach użytkowania) jest poddawany downcyclingowi na kruszywo. Po porównaniu całego 160-letniego cyklu życia obu słupów okazuje się, że wariant cyrkularny ma ślad węglowy cyklu życia niższy o ok. 40% od śladu słupa tradycyjnego. Cyrkularne podejście do projektowania, umożliwione przez zastosowanie odpowiedniej technologii prefabrykacji, może znacznie obniżyć wbudowany ślad węglowy elementów budowlanych. 

Różnica w śladzie węglowym w cyklu życia dla elementu tradycyjnego i cyrkularnego na przykładzie kolumny betonowej: T – tradycyjna żelbetowa, C – cyrkularna prefabrykowana przystosowana do demontażu (opracowanie własne na podstawie Eberhardt i inni, 2019)

PODSUMOWANIE

Rozwiązania prefabrykowane będą prawdopodobnie coraz bardziej popularne w kolejnych latach. Zastosowanie tej technologii przekłada się na wymierne korzyści dla środowiska naturalnego. Prefabrykacja ogranicza zużycie surowców naturalnych, a budynki powstałe w ten sposób charakteryzują się zwykle niższym śladem węglowym. Wbudowany ślad węglowy jest redukowany głównie przez mniejsze zużycie materiałów budowlanych, a operacyjny – przez wysoką jakość wykonania, charakteryzującą współczesną technologię prefabrykacji. •

________

1 Y. Jiang, D. Zhao, D. Wang, Y. Xing, Sustainable Performance of Buildings through Modular Prefabrication in the Construction Phase: A Comparative Study,„Sustainability”, 2019, 11, s. 5658.

2 H. Jang, Y. Ahn, S. Roh, Comparison of the Embodied Carbon Emissions and Direct Construction Costs for Modular and Conventional Residential Buildings in South Korea, „Buildings”, 2022, 12(1), s. 51.

3 J. Quale, M.J. Eckelman, K.W. Williams, G. Sloditskie, J.B. Zimmerman, Construction Matters: Comparing Environmental Impacts of Building Modular and Conventional Homes in the United States, „Journal of Industrial Ecology”, 2012, 16(2), s. 243–253.

4 L. Eberhardt, H. Birgisdottir, M. Birkved, Dynamic Benchmarking of Building Strategies for a Circular Economy, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, t. 323, 012027, 2019.

 

BIBLIOGRAFIA

Arieff A., Burkhart B., Prefab, Gibbs Smith, Layton 2002, s. 13. 

Eberhardt L., Birgisdottir H., Birkved M., Dynamic Benchmarking of Building Strategies for a Circular Economy, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, vol. 323, 012027, 2019.

Jang H., Ahn Y., Roh S., Comparison of the Embodied Carbon Emissions and Direct Construction Costs for Modular and Conventional Residential Buildings in South Korea, „Buildings”, 2022, 12(1), s. 51. 

Jiang Y., Zhao D., Wang D., Xing Y., Sustainable Performance of Buildings through Modular Prefabrication in the Construction Phase: A Comparative Study,„Sustainability”,2019, 11, s. 5658. 

Kouhirostami M., Chini A.R., Comparison of Carbon Emissions of Modular and Site-built Residential Construction [w:] Proceedings of the 2022 Modular and Offsite Construction Summit, red. Al-Hussein M., University of Alberta Library, Edmonton, Canada, 2022. 

Mao C., Shen Q., Shen L., Tang L., Comparative study of greenhouse gas emissions between off-site prefabrication and conventional construction methods: Two case studies of residential projects, „Energy and Buildings”, 2013, 66, s. 165–176.

Płoszaj-Mazurek M., Cyfrowe metody wspomagania projektowania architektonicznego a analiza śladu węglowego budynków, 2022, dysertacja doktorska 10.13140/RG.2.2.14976.71687. 

Płoszaj-Mazurek M., Tofiluk A., Technologia prefabrykacji a forma architektoniczna, „Builder”, 2022, 07, s. 50–56. 

Prasher E., Mittal S., Prefabrication in Ancient Period, „IOSR Journal of Mechanical and Civil Engineering”, 2016, 01, s. 34–39. 

Quale J., Eckelman M.J., Williams K.W., Sloditskie G., Zimmerman J.B., Construction Matters: Comparing Environmental Impacts of Building Modular and Conventional Homes in the United States, „Journal of Industrial Ecology”, 2012, 16(2), s. 243–253.

Tam V.W.Y., Fung I.W.H., Sing M.C.P., Ogunlana S.O., Best practice of prefabrication implementation in the Hong Kong public and private sectors, „Journal of Cleaner Production”, 2015, 109, s. 216–231.

Tofiluk A., Prefabricated Architecture, Past and Future: from Past Industrialized Residential Buildings to Contemporary Requirements [w:] Defining the architectural space – tradition and modernity in architecture, red. Kozłowski T., Oficyna Wydawnicza Atut, Wrocław 2019, s. 63–76.

Tofiluk A., Prefabrykowana architektura mieszkaniowa a zmiany klimatyczne, „Builder”, 2020, 272(3), s. 51–55. 

Tofiluk A., Truth, Half-Truth, Untruth – The Strategies of Prefabricated Architecture Design [w:] Defining the Architectural Space – The Truth and Lie of Architecture, red. Kozłowski T., Oficyna Wydawnicza Atut, Wrocław 2020, s. 81–92.

Tofiluk A., Płoszaj-Mazurek M., Architektura i prefabrykacja w kontekście projektowania zrównoważonego, „Builder”, 2022, 04, s. 56–62.

https://architizer.com/blog/inspiration/industry/history-of-prefab-architecture (data dostępu: 20.09.2022).

https://www.bamb2020.eu (data dostępu: 20.09.2022).

https://www.evolvemep.com/a-brief-history-of-prefabrication (data dostępu: 20.09.2022).

https://issuu.com/capellet/docs/20190228-bamb-d14 (data dostępu: 20.09.2022).

https://issuu.com/martinmartiini/docs/a.brief.history.of.prefabrication (data dostępu: 20.09.2022).

https://www.levittbernstein.co.uk/site/assets/files/2793/offsite_design_meets_manufacture.pdf (data dostępu: 20.09.2022).

https://www.moelven.com/globalassets/moelven-limtre/mjostarnet/mjostarnet---construction-of-an-81-m-tall-timber-building.pdf (data dostępu: 20.09.2022).

https://www.prefabmuseum.uk/content/history/short-history-prefabrication (data dostępu: 20.09.2022).

 

Mateusz Płoszaj-Mazurek
dr Mateusz Płoszaj-Mazurek

adiunkt na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej zajmujący się badaniem wpływu decyzji architektonicznych i cyfrowych metod ich optymalizacji na ślad węglowy budynków w cyklu życia; działa w inicjatywach: Koło Architektury Zrównoważonej OW SARP, Architekci dla Klimatu; jest architektem i certyfikowanym projektantem budownictwa pasywnego w Bjerg Arkitektur Polska, projektuje architekturę zrównoważoną o niskim śladzie węglowym

reklama

Warto przeczytać