Facebook

Prefabrykacja – przyszłość odbudowy Ukrainy

Z:A 87

KATEGORIA: Temat wydania

Współcześnie w obliczu różnych katastrof prefabrykacja wydaje się właściwą odpowiedzią na potrzebę szybkiego w realizacji, a jednocześnie zachowującego odpowiedni standard budownictwa mieszkaniowego.

Wiosną 2022 roku Europejski Instytut Innowacji i Technologii (EIT) ogłosił nabór wniosków w konkursie grantowym na opracowanie projektów, które będą skutkować długoterminowymi zmianami angażującymi szerszą społeczność. Projekty te miały wpisywać się w inicjatywę Nowego Europejskiego Bauhausu (NEB)1

Inicjacja programu zbiegła się w czasie z bezprecedensowymi wydarzeniami na arenie światowej, tj. z wybuchem wojny w Ukrainie. Już wtedy w Zakładzie Projektowania Architektoniczno-Urbanistycznego na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, pod kierunkiem profesor Anny Marii Wierzbickiej, podjęto działania pomocowe na rzecz Ukrainy w ramach kompetencji akademickich – architektonicznych i urbanistycznych. Dodatkowym impulsem do działania była współpraca z Politechniką Lwowską poprzez bezpośredni kontakt z profesorem Jurijem Kryworuczką, który przez kilka lat pełnił funkcję głównego architekta Lwowa. Pod patronatem dziekana Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej powstał Zespół Projektowy ds. Wspierania Odbudowy Ukrainy PW.

IDEA OSADY MODUŁOWEJ 

Wojna zmusiła miliony Ukraińców do opuszczenia swoich domów. Część z nich zdecydowała się opuścić kraj, ale większość, szacuje się, że może być to nawet 11 milionów osób, przeniosła się w inne, bezpieczniejsze miejsca Ukrainy. Taki napływ ludności uchodźczej dotknął także Lwów. 

Władze miasta starały się skutecznie rozwiązać zaistniały problem społeczny. Lwów przyjął do tej pory około 200 tysięcy ludzi ze wschodu Ukrainy. Postanowiono zrealizować zespoły mieszkaniowe ukierunkowane na realizacje potrzeb uchodźców. W ramach tej inicjatywy zrodziła się idea osady dla około 2–3 tysięcy osób, która mogłaby powstać stosunkowo szybko, z uwzględnieniem różnorodności sytuacji zamieszkujących rodzin, spełniającej podstawowe standardy mieszkaniowe i wpisującej się w nurt Nowego Europejskiego Bauhausu, nieoczekiwanie skonfrontowanego z krytycznymi warunkami wojennymi. Projekt lwowski, opracowywany w ramach projektu grantowego, jest swoistym prototypem do stworzenia ogólnych, szerszych standardów dla tego typu zespołów mieszkaniowych i otworzył pole do dyskusji, warsztatów oraz badań nad potrzebami mieszkańców. Umożliwił także dalsze rozwijanie pomysłu w ramach przyszłego projektu wdrożeniowego. We współpracy z naukowcami z Ukrainy obecnie trwają badania socjologiczne na temat sytuacji i oczekiwań osób w kryzysie wojny. W ramach projektu prowadzone są badania socjologiczne potrzeb przesiedlonych ludzi, które dotyczą środowiska mieszkalnego, zapewnienia podstawowych warunków pracy, wypoczynku, edukacji dzieci itp.

Na realizację projektów osiedli ukierunkowanych na potrzeby uchodźców wewnętrznych władze Lwowa zaproponowały kilka lokalizacji położonych na terenie miasta. Jedną z nich jest obszar o powierzchni 7 ha, znajdujący się na obrzeżach Lwowa, w rejonie Rzęsna-2. Planowana tam zabudowa jest zgodna z ogólną polityką miasta, dotyczącą tworzenia satelitarnych osiedli znajdujących się w strefie podmiejskiej, przy trasie komunikacji szynowej.
 

il. Anna Maria Wierzbicka, Jurij Kryworuczko, Paweł Trębacz, Renata Jóźwik, Magdalena Duda

ZAŁOŻENIA

W projekcie urbanistyczno-architektonicznym wytypowane zostały trzy skale opracowania: makro (skala osady), mezzo (skala kwartału mieszkaniowego), mikro (skala segmentu mieszkaniowego złożonego z jednego lub więcej modułów). Ważnym aspektem koncepcji urbanistycznej jest stworzenie przestrzeni, które dają szanse na relacje społeczne. Praktyka i badania socjologiczne pokazują, że w zespołach do 250 osób jest szansa na nawiązanie relacji między sąsiadami. Z tego powodu przestrzeń wewnątrz kwartału jest zamknięta, stanowi dobro wspólne mieszkańców. Może w niej dochodzić do spotkań i interakcji. Wysokość obiektów to zaledwie trzy kondygnacje z przyziemiem, taka liczba poziomów nie wymaga projektowania windy, co znacznie obniża koszt realizacji. 

Najmniejszym, podstawowym elementem składowym osady jest moduł o konstrukcji szkieletowej drewnianej, którego wymiary wynoszą 3 x 9 x 3 m. Taki stosunkowo lekki element może zostać wyprodukowany w hali, przetransportowany i zamontowany na miejscu budowy. W przeciwieństwie do osad kontenerowych, stawianych na krótki czas w miejscach dotkniętych nagłą sytuacją kryzysową, projekt osady modułowej jest opracowywany z myślą o jej dłuższym zamieszkiwaniu. To skłania do refleksji nad jakością przestrzeni i zapewnieniem podstawowych usług – nad społecznym wymiarem szeroko rozumianego środowiska zamieszkiwania. 

Układ osiedla jest wyznaczony poprzez kwartały zabudowy, poprzecinane, hierarchicznie ukształtowaną siecią ulic. Skrzyżowania, wyznaczają miejsca lokalizacji małych usług społecznych, będących jednocześnie centrami lokalnymi. W tym konkretnym projekcie, na terenie o powierzchni około 2 tysięcy m2, zaproponowano budowę przedszkola wraz z placem zabaw/skwerem oraz niewielki obiekt o charakterze komercyjnym (sklepy, usługi rzemieślnicze oraz teren handlu bazarowego). Osiedle składa się z niewysokich, 3-kondygnacyjnych budynków tworzących kwartały mieszkaniowe o wymiarach około 54 x 66 m, które stanowią mniejsze jednostki wspólnotowe (gęstość zaludnienia zespołu to ok. 470 os./ha). Złożone są one z segmentów opracowanych w systemie pozwalającym na dostosowanie powierzchni mieszkań do wielkości rodziny, np. jednopokojowe mają powierzchnie 22 m2, trzypokojowe – 55 m2, a czteropokojowe – 70 m2. Poszczególne lokale są połączone układem komunikacyjnym w formie galerii. W ramach segmentu, zgodnie z obecnymi ukraińskimi wymaganiami prawnymi, jedno z pomieszczeń powinno spełniać wymogi bezpieczeństwa, np. w sytuacji ataku rakietowego. Z podobnych przyczyn rekomenduje się stosowanie podpiwniczeń i tzw. panic roomów. Poza sytuacjami krytycznymi założono, że formuła niewielkich, dobrze zaprojektowanych, wspólnotowych miejsc stanowi równie ważny aspekt bezpieczeństwa. W ramach projektu opracowywane są aspekty zarówno estetycznego wizerunku zespołu, jak i realizacji potrzeb ekonomicznych oraz społecznych. Uwzględniono miejsca pracy mieszkańców, obiekty oświatowe (przedszkola i szkoły), zieleńce, place zabaw i tereny sportowe, a także małe przestrzenie do spotkań towarzyskich, umożliwiające wspólną działalność mieszkańców, poznanie się, tworzenie wspólnoty, zachowanie własnej tożsamości w nowym miejscu, wśród nowych ludzi.

Obecnie trwają prace projektowe mające na celu uszczegółowienie układu mieszkań oraz struktury funkcjonalno-przestrzennej budynków, dostosowujących koncepcję do aktualnie wprowadzanych na Ukrainie nowych wymogów bezpieczeństwa.

OCENA JURY I PERSPEKTYWA ROZWOJU IDEI OSIEDLA MODUŁOWEGO

W ocenie wniosku jury doceniło pomysł i potrzebę opracowania standardów zamieszkiwania, a także samej koncepcji takiego osiedla. Projekt zespołu pod kierunkiem prof. Anny Marii Wierzbickej, w składzie: prof. Jurij Kryworuczko, dr Paweł Trębacz, dr Renata Jóźwik i arch. Magdalena Duda z Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, jako jedyny z Polski otrzymał finansowanie w tej edycji konkursu. Finalnie, ze względu na rangę pomysłu i sposób jego opracowywania, suma przeznaczona na realizację projektu została podwojona. 

Zastosowanie koncepcji budownictwa modułowego może mieć szeroki zasięg w przyszłości, w sytuacji konieczności szybkiego zapewnienia dużej liczby mieszkań. Przedstawiana koncepcja jest bardzo aktualna dla współczesnej Ukrainy, w której na skutek wojny do dziś już zostało zniszczonych około 40 mln m2 mieszkań. Dalszy rozwój idei powinien objąć wiele aspektów, w tym poprawę efektywności w zakresie: produkcji elementów, logistyki, dostawy surowców, transportu gotowych produktów. W całym procesie niezwykle istotne jest dostosowanie koncepcji do sytuacji, miejsca i potrzeb mieszkaniowych osób. Przedstawiony projekt osady modułowej dla uchodźców wpisuje się w nurt Nowego Europejskiego Bauhausu, który promuje podejście wielopoziomowe, partycypacyjne i transdyscyplinarne, a przede wszystkim – dążenie do osiągnięcia ogólnego dobrostanu społeczeństwa. 

Na końcu należy odpowiedzieć na pytanie: czy prefabrykacja drewniana w przypadku osady modułowej to rozwiązanie jedyne i korzystne? Prefabrykacja, pomimo licznych zalet, takich jak mniejsza emisja CO2, użycie materiałów odnawianych czy jakość produktu, nie jest wolna od wad. Już na początku procesu projektowego wymaga ona ostatecznej decyzji architektonicznej, która po wyprodukowaniu modułów nie może być zmieniona. Drugim problemem tego rozwiązania jest koszt transportu i odległość fabryki od miejsca realizacji osady. Pomimo znacznego skrócenia czasu – produkcja od rozpoczęcia prefabrykacji do realizacji trwa zaledwie sześć miesięcy – większość fabryk ma podpisane kontrakty z trzyletnim wyprzedzeniem. W Polskich realiach budownictwo prefabrykowane jest szacunkowo 30% droższe od tradycyjnej metody wznoszenia budynków mieszkalnych. Prefabrykacja lekka w obecnej sytuacji w większości jest eksportowana do krajów skandynawskich i do Niemiec, gdyż koszty siły roboczej potrzebnej do jej realizacji nie wpisują się w polskie realia. Jednak w sytuacji niesienia pomocy uchodźcom wewnętrznym budownictwo modułowe prefabrykowane, pomimo wymienionych wad, wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Osada modułowa zapewnia wysoki standard mieszkaniowy, nieodbiegający od tradycyjnego budownictwa. Dużą zaletą tego typu rozwiązania jest gotowy do wprowadzenia, skończony produkt z wyposażeniem. My, jako architekci, jesteśmy odpowiedzialni przede wszystkim za człowieka. Dom to miejsce jego zamieszania, ale też kształtowania czy utrzymania jego tożsamości. 

Jesteśmy zobligowani do pomocy nie tylko jako architekci, ale jako ludzie. Do pełnej odbudowy i zakończenia wojny daleka droga, ale osada modułowa to początek dobrej praktyki. Efektem grantu mają być rekomendacje i standardy osiedli modułowych, jednak ostatecznym celem jest realizacja idei. Zespół stara się pozyskać środki na budowę osady. Szacunkowy koszt budowy bez infrastruktury to około 150 milionów Euro. Udało nam się już uzyskać grunty od miasta. Jesteśmy idealistami, zmianę świata trzeba zacząć od idei, mamy więc nadzieję, że grant na EIT Community New European Bauhaus – Modular Refugee Settlement Project – ProModSe to początek dobrej praktyki w budownictwie mieszkaniowym. Liczymy również na to, że w przyszłości, po realizacji, osada modułowa stanie się domem dla tych, którym wojna odebrała wszystko. •

________

1 Komisja Europejska (2021, 15.09), New European Bauhaus. Beatiful, sustainable, together. Communication From The Commission To The European Parliament, The Council, The European Economic And Social Committee And The Committee Of The Regions [pol. Nowy Europejski Bauhaus. Piękno, zrównoważoność, wspólnota. Komunikat komisji do parlamentu europejskiego, rady, europejskiego komitetu ekonomiczno-społecznego i komitetu regionów], Bruksela.

 

Anna Maria Wierzbicka
prof. Anna Maria Wierzbicka

profesor na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej; architekt, kierownik zespołów badawczych, ekspert w dziedzinie architektury i urbanistyki; kierownik Zespołu Wspierania Odbudowy Ukrainy na WA PW

Jurij Kryworuczko
prof. Jurij Kryworuczko

profesor w Katedrze Wzornictwa i Podstaw Architektury Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”; główny architekt miasta Lwowa; profesor wizytujący Wydziałów Architektury Politechniki Krakowskiej i Warszawskiej

Paweł Trębacz
dr Paweł Trębacz

architekt, urbanista, nauczyciel akademicki, adiunkt na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej; członek Mazowieckiej OIA RP, Miejskiej Komisji Urbanistyki i Architektury w Warszawie, a także SARP i TUP

Renata Jóźwik
dr Renata Jóźwik

architekt, urbanista, adiunkt na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej; w pracy badawczej zajmuje się problematyką przekształceń obszarów miejskich prowadzonych w ramach projektów wielkoobszarowych; członek SARP i TUP

Magdalena Duda
Magdalena Duda

architekt, urbanista; ukończyła z wyróżnieniem Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej; szczególnie zainteresowana projektowaniem przestrzeni publicznej, semantyką urbanistyczną i środowiskiem kulturowym

reklama

Warto przeczytać