Facebook

POE, czyli jak stworzyć budynek na miarę potrzeb

Z:A 86

KATEGORIA: Temat wydania

Problematyka jakości obiektów architektonicznych zawsze była ważna w rozwoju ludzkości ze względów estetycznych, a przede wszystkim użytkowych. W funkcjonowaniu budynku trudno bowiem wskazać rzecz istotniejszą niż dopasowanie do zróżnicowanych potrzeb osób z niego korzystających. Aby to założenie urzeczywistnić, stosuje się metodę badawczą POE (post-occupancy evaluation).

Obiekty, budynki i rozwiązania urbanistyczne tworzą środowisko życia ludzi oraz decydują o jego jakości i bezpieczeństwie. Kiedyś zmiany zachodziły jednak stosunkowo wolno, stąd kierunki w sztuce, a także sposobie tworzenia budynków i miast rozwijały się powoli i bardzo różnie w zależności od środowiska (miejskie, wiejskie), miejsca w świecie (warunki klimatyczne i geograficzne) i kultury lokalnej. 

Druga połowa XX wieku była w krajach rozwiniętych okresem gwałtownego przyspieszenia w sposobie podejścia do zagadnień związanych z dostosowywaniem projektowanej przestrzeni do konkretnych potrzeb użytkowników. Oczywiście architekci zawsze czerpali wiedzę z dotychczasowego doświadczenia w zakresie projektowania i z analizy funkcjonowania tworzonego otoczenia, jednak dopiero we wspomnianej drugiej połowie XX wieku pojawiły się próby wykorzystywania takich analiz za pomocą metod umożliwiających doskonalenie projektowania w sposób uniwersalny. Najpierw analizy te były wykorzystywane przy przebudowywaniu istniejącego środowiska w celu poprawienia go, a potem w celu doskonalenia nowo tworzonych projektów. W ten sposób powstała koncepcja post-occupancy evaluation – oceny jakości zrealizowanego obiektu po okresie użytkowania, czyli uzyskiwania informacji od użytkowników, na ile zrealizowany budynek czy przestrzeń urbanistyczna odpowiadają ich potrzebom.

Renowacja i rozbudowa The Hood Museum of Art w Hanoverze (przy wykorzystaniu POE), proj. Tod Williams Billie Tsien; fot. Jef frey Totaro


POE JAKO METODA BADAWCZA WSPIERAJĄCA PROCESY PROJEKTOWE 

Ważną pozycją literaturową podejmującą zagadnienia dotyczące jakości obiektów architektonicznych i ich dostosowania do potrzeb użytkowników była książka Johna Zeisla pt. Inquiry by Design. Tools for Environment – Behavior Research (Pytania w projektowaniu. Narzędzia do badań środowiskowo behawioralnych) z 1981 roku, wprowadzająca czytelnika w kwestie badań środowiskowo-behawioralnych EBS (Environmental Behavior Studies). 

Przełomową publikacją poruszającą problematykę uwzględnienia potrzeb użytkowników w środowisku zbudowanym w procesie projektowania architektonicznego była książka z 1988 roku, autorstwa architektów – amerykańskich naukowców Wolfganga F.E. Preisera1 (Uniwersytet Cincinnati), Harveya Z. Rabinowitza (Wisconsin) i Edwarda T. White’a – pt. Post-Occupancy Evaluation. Ukazała ona całościowo kwestię konieczności dostosowywania obiektów architektonicznych do potrzeb użytkownika i stworzyła podstawy metodologii POE. Dzieło składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy stanowi wprowadzenie do problematyki, drugi ukazuje proces przeprowadzania badań w trzech fazach: orientacyjnej, badawczej i diagnostycznej, a ostatni przedstawia przykładowe studia POE dla trzech obiektów: domu starców, budynku uniwersyteckiego oraz szkoły podstawowej. W książce znajduje się mnóstwo rysunków ułatwiających zrozumienie całego procesu. 

Od czasu powstania tego opracowania metodologia POE rozwinęła się i jest wykorzystywana w praktyce projektowej w świecie zachodnim, tj. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i krajach europejskich. Niestety w Polsce nie znalazła jak dotąd zastosowania, chociaż naukowcy z Politechniki Śląskiej mieli możliwość zapoznania się z nią stosunkowo wcześnie, bo w latach 90. XX wieku, co znalazło odbicie w ich działalności dydaktycznej i naukowej.

Obiekty architektoniczne – co zostało ujęte i opisane w książce Preisera, Rabinowitza i White’a – po wybudowaniu i oddaniu do użytku są różnie widziane i oceniane przez projektantów, użytkowników i inwestorów. Architekci oceniają je z punktu widzenia doskonałości projektowej, użytkownicy pod kątem poziomu zaspokajania ich potrzeb, a inwestorów interesują możliwości dochodowe wynikające z wynajmu bądź sprzedaży realizacji.

Preiser, Rabinowitz i White w cytowanej książce wskazują, że: „Ocena POE jest procesem systematycznej, rygorystycznej ewaluacji obiektu projektowanego po jego oddaniu do zasiedlenia i użytkowania przez pewien czas”. Oznacza to, że „Ocena jakości POE w zamierzeniu ma służyć systematycznemu i uporządkowanemu porównaniu obecnej sprawności działania budynku z precyzyjnie zdefiniowanymi kryteriami, które ma on spełniać”2
 

Budynek Wydziałów Neofilologii i Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego, proj. Kuryłowicz & Associates. Po zrealizowaniu I etapu przeprowadzono badania POE umożliwiające lepsze dostosowanie II etapu do potrzeb użytkowników m.in. przez wprowadzenie większej liczby przestrzeni wspólnych; fot. Dennis Gilbert


Generalnie ocenę POE stosuje się w praktyce projektowej w dwóch przypadkach, w nieco innej formie. Pierwszy dotyczy działań związanych z modernizacją istniejącego budynku o danej funkcji. Przyjmuje się wówczas, że użytkownicy najlepiej wiedzą, co funkcjonuje dobrze, a co źle, i od nich należy uzyskać informację, jak należałoby takiej przebudowy dokonać.

Procedura wygląda inaczej, gdy mamy zaprojektować nowy obiekt. Wtedy konieczne jest przebadanie kilku lub kilkunastu realizacji o tej samej funkcji przy udziale użytkowników, którzy mają możliwość wypowiedzenia się – tak jak w pierwszym przypadku – na temat tego, co działa dobrze, a co źle, i jak według nich powinien funkcjonować dobrze zaprojektowany obiekt. Na tej podstawie zespół badający jest w stanie przygotować program funkcjonalno-przestrzenny dla nowego budynku, który spełniałby zróżnicowane potrzeby różnych grup użytkowników.

Tego typu badania są konieczne, ponieważ – jak pokazano w tabeli 1 – podejście architekta projektanta/eksperta różni się zasadniczo od punktu widzenia użytkownika.

Tabela 1. Zróżnicowane spojrzenie na budynek wśród architektów i użytkowników3

Inwestorzy także mają własne spojrzenie na zagadnienie projektowania i realizacji nowego obiektu, które skupione jest przede wszystkim na atrakcyjności użytkowej i wartości materialnej. Atrakcyjność użytkowa decyduje o możliwości sprzedaży na rynku projektowanych obiektów oraz ich cenie. Dotyczy to przede wszystkim jakości technicznej i ekonomicznej. Jeżeli inwestor po wybudowaniu obiektu jest nadal jego właścicielem, to atrakcyjność użytkowa i techniczna przesądza o możliwościach wynajmu i uzyskiwania odpowiedniego dochodu. 

Użytkownicy obiektu – w zależności od jego funkcji – są mieszkańcami, pracownikami, pacjentami, osobami korzystającymi z usług oferowanych przez budynek, ludźmi w różnym wieku, o różnym stanie zdrowia, różnych indywidualnych potrzebach itd. Interesuje ich funkcjonalność, jakość behawioralna, organizacyjna i techniczna.

W związku z tym w POE rozpatruje się jakość budynku w kategoriach: technicznej, funkcjonalnej, behawioralnej, organizacyjnej i ekonomicznej (tabela 2).

Tabela 2. Kryteria jakościowe w POE4

W celu uwzględnienia wszystkich elementów jakości technicznej budynku, decydujących o jego dostosowaniu do zmieniających się potrzeb, bierze się pod uwagę: strukturę, instalacje, wyposażenie w inteligentne rozwiązania, bezpieczeństwo, zdrowie i mienie użytkowników, a także sposoby użytkowania budynku oraz jego elementów użytkowych (tabela 3).

Tabela 3. Elementy składowe jakości technicznej budynku brane pod uwagę w POE5

Metoda badawcza POE uruchomiła ważny element w projektowaniu architektonicznym, jakim jest naukowe podejście do programowania i projektowania, zmierzające do lepszego dostosowania funkcji obiektu do potrzeb różnych użytkowników (pozycje literaturowe w bibliografii: W. Preiser, E. Niezabitowska, K. Fross). 


SPOSOBY PRZEPROWADZANIA BADAŃ JAKOŚCIOWYCH W POE

Metodę POE stosuje się przede wszystkim w celu opracowania programu funkcjonalno-przestrzennego do projektowania nowego obiektu lub modernizacji istniejącego. Jeżeli w grę wchodzi modernizacja, to głównym zadaniem jest rozpoznanie, na ile istniejący budynek spełnia oczekiwania użytkowników i jakich zmian spodziewaliby się oni w celu poprawy działania instytucji czy warunków funkcjonowania mieszkańców/osób korzystających z danego obiektu oraz z jego najbliższego otoczenia urbanistycznego (działka).

Jeżeli założeniem POE jest przygotowanie programu obiektu nowo projektowanego, to – jak wspomniano powyżej – proces się nieco komplikuje. Konieczne jest znalezienie kilku lub kilkunastu budynków o tej samej funkcji – w celu przeprowadzenia na nich badań jakościowych, zmierzających do stworzenia programu funkcjonalno-przestrzennego. Jest to więc długi i skomplikowany cykl wymagający umiejętności badawczych.

W jednym i drugim procesie niezbędni są architekci naukowcy, potrafiący przeprowadzić tego typu badania. Wymagają one bowiem umiejętności poszukiwania rozwiązań satysfakcjonujących wszystkie grupy osób (użytkowników, właścicieli, inwestorów i architektów; ci ostatni muszą rozwiązywać kwestie nie tylko funkcjonalne, lecz także przestrzenne, techniczne oraz estetyczne i ekonomiczne – tabela 3).
 

Centrum kultury New Art Exchange w Nottingham, proj. Hawkins/Brown Architects, dzięki przeprowadzeniu serii badań POE, udało się wyeliminować wiele problemów; fot. Tim Crocker


Kolejne etapy opracowania badań POE to:

  • zapoznawanie się z obiektami, które są przedmiotem analizy POE i ich krytyczna analiza;
  • obserwacje zachowań użytkowników (umożliwiają wskazanie podstawowych błędów komunikacyjnych i funkcjonalnych);
  • wywiady indywidualne z administracją budynku bądź przedstawicielami badanej instytucji (np. z dyrekcją szpitala) w celu ustalenia grup użytkowników, z udziałem których należy przeprowadzić badania;
  • obchód grupowy z użytkownikami obiektu w celu uzyskania (na bieżąco) krytycznych uwag odnośnie do istniejących rozwiązań;
  • wyłonienie sprzecznych oczekiwań różnych grup użytkowników w celu odnalezienia rozwiązań akceptowalnych;
  • wywiady z grupami użytkowników wyłonionymi do badań;
  • przygotowanie wstępnych rozwiązań dotyczących trudnych i krytykowanych miejsc – w celu ustalenia, jak użytkownicy widzą prawidłowe postępowanie w tym obszarze;
  • przygotowanie programu funkcjonalno-przestrzennego umożliwiającego rozpoczęcie działań projektowych, tj. wyłonienie podstawowych przestrzeni z podaniem powierzchni minimalnych oraz określenie niezbędnych powiązań i sąsiedztwa podstawowych oddziałów i pomieszczeń.

Przedstawione etapy dotyczą zarówno badań przedprojektowych dotyczących modernizacji istniejącego budynku, jak i wybranych do szerszej analizy porównawczej kilku lub kilkunastu obiektów o tej samej funkcji, w celu opracowania programu funkcjonalno-przestrzennego dla nowo projektowanego obiektu.

WPROWADZENIE DO BADAŃ POE NA PRZYKŁADZIE BUDYNKU SZPITALNEGO 

Główną przesłanką badań POE jest wyłonienie podstawowych grup użytkowników danego typu obiektu. W dalszej części tekstu przedstawiono sposób podejścia do tych badań na przykładzie szpitala. 

Tabela 4. Zróżnicowane grupy użytkowników szpitali

Szpitalnictwo jest obszarem zróżnicowanym i skomplikowanym, a to z uwagi na różne specjalizacje istniejące w tej dziedzinie oraz na różne grupy użytkowników (personel medyczny, techniczny, dbający o utrzymanie budynku, pacjenci, osoby odwiedzające), wśród których szczególnie wyróżniają się pacjenci (dzieci z każdej grupy wiekowej, kobiety w ciąży i rodzące, chorzy różnej płci i w różnym wieku, w tym seniorzy i osoby z demencją, inwalidzi poruszający się na wózkach, o lasce lub wożeni na łóżkach, osoby mające problemy ze wzrokiem, niewidomi itp.). 

W tabeli 4 ukazano główne grupy użytkowników obiektu szpitalnego. Są one zapraszane do współpracy w ramach badań POE ze względu na to, że najlepiej wiedzą, jak powinien być zaprojektowany obiekt, aby spełniał oczekiwania. Oczywiście w przypadku każdego szpitala należy bardzo starannie przeanalizować krąg użytkowników charakterystycznych dla danego obiektu. W tabeli zasugerowano jedynie standardowe grupy osób korzystających ze szpitali.

Zadaniem badań POE jest eliminacja sprzeczności i poszukiwanie rozwiązań akceptowalnych przez wszystkie strony, np. gdy poszczególne grupy użytkowników mają przeciwstawne oczekiwania, np. pacjenci chcą przebywać w pokojach jedno- lub dwuosobowych, a zarządca szpitala chciałby zwiększyć liczbę chorych w jednej sali, by podnieść dochody i obniżyć koszty utrzymania. 

Personel szpitalny w różny sposób wykorzystuje przestrzeń. Z reguły lekarze przyjmują pacjentów w gabinetach i pomieszczeniach zabiegowych, a personel pielęgniarski, obsługujący oraz sprzątający ma z nimi stały kontakt osobisty. W związku z tym lekarzom na ogół nie przeszkadza bliskość łóżek, a dla personelu pielęgniarskiego jest sprawą zasadniczą, aby odległości pomiędzy sprzętem w pokoju pacjenta nie utrudniały pracy (obsługa i transport pacjenta, manewrowanie łóżkami itp.). 

Opisane powyżej problemy powinny być badane w ramach POE, a wyniki wykorzystywane w projektowaniu. Tylko w ten sposób można wskazywać i eliminować nieprzyjazne rozwiązania projektowe, które utrudniają działalność zawodową personelu i stwarzają pacjentom niekorzystne warunki pobytu. Stąd potrzeba rozwijania także i w Polsce metodologii badań POE – zarówno w szpitalnictwie, jak i we wszelkich innych obiektach, w których ludzie wykonują określone działania zawodowe i życiowe. Pozwala to nie tylko usprawniać funkcjonowanie osób w przestrzeni budynków, lecz także wpływać na komfort pobytu i obniżanie kosztów utrzymania.

Niestety omawiana metodologia POE, podobnie jak inne działania o charakterze badawczym, ciągle jeszcze nie została wprowadzona do praktyki projektowej w Polsce, ze szkodą dla jakości realizowanych obiektów architektonicznych. Szerzej temat zastosowania problematyki badawczej w projektowaniu architektonicznym można poznać dzięki podręcznikom i książkom profesor Elżbiety Niezabitowskiej, autorki niniejszego tekstu. Najważniejsze pozycje literaturowe w tym zakresie to Metody i techniki badawcze stosowane w architekturze oraz Projektowanie obiektów szpitalnych. Rola badań naukowych w doskonaleniu jakości funkcjonowania szpitali – książka, której pozostałymi współautorami są: Anna Szewczenko, Michał Tomanek i Magdalena Jamrozik-Szatanek. •

 

1 W. Preiser, H. Rabinowitz, E. White, Post-Occupancy Evaluation, Van Nostrand Reinhold, 1988. Inna ważna publikacja książkowa W. Preisera to: Facility Programming, Universal Design Handbook, 1978. 

2 E. Niezabitowska, D. Masły (red.), Oceny jakości środowiska zbudowanego i ich znaczenie dla rozwoju koncepcji budynku zrównoważonego, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007, tabela 18, s. 224.

3 Podano za: Postrzeganie budynku przez architekta-eksperta i przez użytkownika, [w:] E. Niezabitowska, Metody i techniki badawcze w architekturze, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2014, tabela 20, s. 162.

4 Podano za: Jakość budynku i narzędzia jej oceny, [w:] E. Niezabitowska (red.), Budynek inteligentny, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2005, tabela 15, s. 99.

5 Podano za: E. Niezabitowska, Od POE do BPE, [w:] E. Niezabitowska, D. Masły (red.), Oceny jakości środowiska zbudowanego i ich znaczenie dla rozwoju koncepcji budynku zrównoważonego, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007, tabela 14, s. 156.

 


BIBLIOGRAFIA

K. Fross, D. Masły (red.), Śląska Szkoła Badań Jakościowych. Teoria i Praktyka, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2021.

E. Niezabitowska (red.), Budynek inteligentny. Tom I: Potrzeby użytkownika a standard budynku inteligentnego, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2005.

E. D. Niezabitowska, Metody i techniki badawcze w architekturze, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2014.

E. D. Niezabitowska, Research Methods and Techniques in Architecture, Routledge, New York 2018. 

E. Niezabitowska (red.), Wybrane elementy Facility Management w architekturze, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2014.

E. Niezabitowska, D. Masły (red.), Oceny jakości środowiska zbudowanego i ich znaczenie dla rozwoju koncepcji budynku zrównoważonego, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007.

E. Niezabitowska, A. Szewczenko, M. Tomanek, M. Jamrozik-Szatanek, Projektowanie obiektów szpitalnych. Rola badań naukowych w doskonaleniu jakości funkcjonowania szpitali, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2021.

A. Niezabitowski (red. 3-tomowej serii FMQA będącej podsumowaniem międzynarodowego projektu badawczego, pt. Quality Assessment and Facility Management in Architecture), Jakość i zarządzanie w przestrzeni architektonicznej, Politechnika Śląska. Wydział Architektury, Gliwice: 

E. Niezabitowska (red. tomu I), Jakość przestrzeni biurowej, 1998,

K. Fross (red. tomu II), Facility Management w obiektach biurowych, 1998,

J. Faron (red. tomu III), Jakość środowiska zbudowanego, 1999.

W. Preiser, Building Evaluation, Plenum Press, New York 1989.

W. Preiser, Professional Practice in Facility Management, Van Nostrand Reinhold, New York 1993.

W. Preiser, E. Ostroff, Universal Design Handbook, McGraw-Hill Education, 2001.

W. Preiser, H. Rabinowitz, E. White, Post-Occupancy Evaluation, Van Nostrand Reinhold, 1988. 

W. Preiser, J. Vischer (red.), Assessing Building Performance, Elsevier Butterworth-Heinemann, Oxford 2005.

J. Zeisel, Inquiry by Design. Tools for Environment  Behavior Research, Cambridge University Press, 1981.

Elżbieta Niezabitowska
Prof. Elżbieta Niezabitowska

emerytowany profesor Politechniki Śląskiej; dla jej rozwoju naukowego ważny był udział w projekcie Tempus Phare (1996–1999 r.) Quality Assessment and Facility Management w zakresie POE i Programowania w Architekturze, w którym uczestniczyła z grupą naukowców z Politechniki Śląskiej oraz z Goeteborga, Eindhoven i Glasgow. Specjalistka w dziedzinie badań jakościowych i metodologii prac badawczych w architekturze. Jej najważniejsze publikacje to: „Metody i techniki badawcze w architekturze” (2014 r.), „Research Methods and Techniques in Architecture” (2018 r.) oraz zbiorowa publikacja (E. Niezabitowska, A. Szewczenko, M. Tomanek, M. Jamrozik-Szatanek) „Projektowanie obiektów szpitalnych. Rola badań naukowych w doskonaleniu jakości funkcjonowania szpitali” (2021 r.)

reklama

Warto przeczytać