Facebook

Pycha kontra skromność - refleksje o architekturze tła

Z:A 81

KATEGORIA: Felieton

Synergia w architekturze, czyli o łączeniu przestrzeni podzielonej. Odbywające się w ramach tego hasła warsztaty skupiają się na zagadnieniach architektury integrującej przestrzeń w strukturach urbanistycznych miast.

"Zakorzenienie jest zapewne stałą potrzebą natury ludzkiej. Może łączyć się to jakoś z prawami ludzkiego organizmu, a ściślej, z prawem rytmu. To co znane i swojskie pozwala utrzymać ten sam rytm wewnętrzny, o którym mało wiemy, co nie znaczy, że nie istnieje. Zmiana środowiska powoduje zakłócenia rytmu i duży wydatek energii na przejście do rytmu nowego. Nie ulega wątpliwości, że przywiązanie ludzi do miejsc jest wysoce tajemnicze i pozwala na różne interpretacje"[1].                                                                                                                                                                    

   Czesław Miłosz

Synergia w architekturze

Na zaproszenie Regionalnego Towarzystwa Przyjaciół Żółkiewskiego z okazji obchodów zbliżającej się 400. rocznicy bohaterskiej śmierci Stanisława Żółkiewskiego – hetmana wielkiego i kanclerza wielkiego koronnego – zorganizowane zostały warsztaty akademickie z cyklu „Synergia w architekturze”. Inicjatorem zaproszenia był prof. Andrzej Wac-Włodarczyk, prorektor ds. studenckich Politechniki Lubelskiej (urodzony w Żółkiewce). Warsztaty dla grupy studentów odbyły się pod opieką tutorów z SPA Samodzielnej Pracowni Architektonicznej Wydziału Budownictwa i Architektury przy współpracy Fundacji Rozwoju Politechniki Lubelskiej. Były one powrotem pamięci do bohatera ziemi chełmskiej: Stanisława Żółkiewskiego. Warsztaty te organizowane są cyklicznie od 2015 roku, podejmują aktualne problemy współczesnych miast: utratę spójności struktury przestrzennej, konieczność rewitalizacji przestrzeni oraz jej „integracji” scalania poprzez wprowadzenie nowych form i obiektów.

Dawna Żółkiewka                                        

Wieś Żółkiew, zwana również Starą Żółkwią -dzisiejsza Żółkiewka -pierwszy raz odnotowana zos-ła 11listopada 1359 roku w dokumencie rozgraniczającym ziemię chełmską i lubelską[1]. Miejsco- wość rozwijała się stopniowo. Kościół parafialny p.w. św. Łukasza wzmiankowany już w 1417 ro- ku, prawdopodobnie był niewielką budowlą drewnianą. W 1480 roku działała w Żółkwi karczma. Przed 1581 istniał w Żółkwi zbór protestancki. W 1609 roku podjęto decyzję o refundowaniu i ponownym uposażeniu katolickiej parafii. W 1702 roku Aleksander Żółkiewski pierwszy użył nazwy zdrobniałej nazwy „Żółkiewka”, która obowiązuje do dzisiaj. Do 1738 roku Żółkiew znajdowała się w posiadaniu rodziny Żółkiewskich. Pod koniec XVII wieku naszą Żółkiew, jako mniejszą, rozdrobnioną w wyniku podziałów spadkowych i sprzedaży, powszechnie zaczęto nazywać zdrobniale „Żółkiewka”. Dopiero w roku 1769 Tomasz Stamrowski sprawujący urząd sędziego ziemi chełmskiej, wydał przywilej o wprowadzaniu zasady prawa magdeburskiego w tym miasteczku. W 1869 roku, na rozkaz cara Aleksandra II, Żółkiewka utraciła prawa miejskie i została-zakwalifikowana do grupy osad. Obecnie pomimo rozpadu Rosji, ówczesny ukaz nie został uchylony w stosunku do ponad 300 miast w Polsce i nadal obowiązuje[2].W 1972 na terenie ówczesnego powiatu krasnostawskiego powołana została gmina Żółkiewka, w której skład weszło 28 sołectw. Na naczelnika nowo powstałej gminy wybrany został Ryszard Wójcik, ale już 1974 w wyniku nowych wyborów naczelnikiem został Bohdan Kiełbasa, doskonały gospodarz, który ożywił życie kulturalne mieszkańców. Mocą jego zarządzenia od dnia 11 października 1977 roku działa aktywnie Gminny Ośrodek Kultury. Niewykorzystany okres zmian systemowych pod koniec XX wieku korygowany jest współcześnie. Zauważa się ponowne uruchamianie zlikwidowanych zakładów prywatnych, powstają także nowe specjalistyczne usługi.

Rewitalizacja

Odbywające się w czerwcu 2016 roku warsztaty studenckie skupiły się na problemie rewitalizacji ulicy Krótkiej biegnącej od dworca autobusowego do Ośrodka Kultury Samorządowej „Regionalnego Towarzystwa Przyjaciół Żółkiewki”. Grupy studenckie/projektowe, pod opieką nauczycieli akademickich z Samodzielnej Pracowni Architektonicznej[3] Wydziału Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej: Kamili Boguszewskiej, Olgi Skoczylas, Piotra Glenia, Karola Krupy, opracowały wariantowe koncepcje rewitalizacji zadanej przestrzeni. Prace koncepcyjne poprzedzała wizja lokalna oraz analiza materiału merytorycznego przygotowanego przez prowadzących. Celem projektu było uporządkowanie przestrzeni ulicy i nadanie jej cech reprezentacyjnych, a także przywrócenie pamięci o bohaterach ziemi chełmskiej oraz chwale polskiego oręża z okresu XVI i XVII wieku. W tym celu zaproponowano utworzenie „ścieżki historycznej pamięci”, która w interesujący i nowatorski sposób przywoła pamięć o rodach Żółkiewskich, Zamoyskich i Sobieskich, jak i wielu bitwach stoczonych przez polską husarię.

Pomnik pamięci

Ulokowanie pomnika przewidziano na uporządkowanym skwerze przed wejściem do przebudowanej siedziby „Regionalnego Towarzystwa Przyjaciół Żółkiewki” -miejsca pamięci chwały oręża bo- haterów ziemi chełmskiej. Punkt ten stanowi symboliczny początek „ścieżki historycznej pamięci” bitew o wolność oraz trwałą obecność „w pamięci dla potomnych” na ziemi chełmskiej rodów Żółkiewskich, Zamoyskich, Sobieskich. Lokalizacja pomnika ma znaczenie zarówno symboliczne, jak i kompozycyjne -usytuowanie na płycie nieco uniesionej nad istniejący teren, z podkreśleniem miejsca do składania kwiatów podczas uroczystości rocznicowych. Planowany pomnik upamiętniać ma zarówno bohaterów ziemi chełmskiej, jak i chwałę polskiego oręża na Kresach

Wnioski

Koncepcja upamiętnienia tych czasów i bohaterów w ramach ścieżki historycznej w Żółkiewce to nie -tylko przywrócenie i podtrzymanie pamięci, lecz także interesujące rozwiązanie kompozycyjne, porządkujące przestrzeń ulicy Krótkiej oraz podniesienie atrakcyjności całej miejscowości. Propozycja rozwiązań zainicjowanych warsztatami  przestawiona została w czasie wystąpienia na konferencji, a następnie podczas spotkania z mieszkańcami Żółkiewki w ramach podsumowania pracy koncepcyjnej. Podziękowania dla zespołu nauczycieli akademickich Samodzielnej Pracowni Architektonicznej oraz grupy stu - dentów kierunku architektury Wydziału Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej: Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki, Żółkiewka ul. Krótka 3,  Pani Anna Podgórska, Dyrektor Ośrodka Kultury Samorządowej w Żółkiewce oraz Wójt Żółkiewki mgr inż. Jacek Lis.

Razem dla spójnego miasta

W ramach warsztatów, które odbyły się w Zaklikowie i Lublinie opracowano dwa tematy projektowe: „Rewitalizacja domu kultury” oraz „Przekształcenia przestrzeni publicznej – rynku”. Warsztaty podjęły tematy aktualne i ważne dla mieszkańców. Zarówno kwestia modernizacji obiektu kultury, jak i przestrzeni publicznej (rynku), wymagały konstruktywnej dyskusji i podjęcia działań oczek wania i opinie mieszkańców były ważną wytyczną projektową, dlatego zespół pierwszy raz spotkał się z mieszkańcami miasta jeszcze przed warsztatami – podczas wizji lokalnej. W czasie spotkania pozyskano listę oczekiwanych przez mieszkańców rozwiązań koncepcyjnych.

Gminny Ośrodek Kultury

Obecny Gminny Ośrodek Kultury w Zaklikowie jest niewielkim budynkiem zlokalizowanym w centrum miejscowości, powstałym w okresie PRL. Wizualnie prezentuje styl charakterystyczny dla budynków z tego okresu -prostą bryłę z regularnymi przeszkleniami w formie prostokątnych okien, z mocnym akcentem w postaci trzech par czerwonych drzwi garażowych, gdyż oprócz funkcji kulturalnych obiekt pełni funkcję remizy. Podczas warsztatów studenci, podzieleni na grupy, opracowywali –pod okiem opiekunów –propozycje i koncepcje dotyczące dwóch wiodących tematów. Brali pod uwagę zarówno potrzeby mieszkańców, jak i kontekst miejsca, jego historię i sąsiedztwo oraz współczesne trendy w architekturze. Efektem prac studentów był wachlarz interesujących rozwiązań, który został przedstawiony mieszkańcom i władzom podczas kolejnego spotkania. Zaprezentowano na nim atrakcyjne propozycje generalnych zmian, poddając je publicznej dyskusji oraz uzyskując pozytywne oceny mieszkańców dla zaprezentowanych rozwiązań. Efektem współpracy Politechniki i UM Zaklikowa, rozpoczętej warsztatami, było opracowanie przez Samodzielną Pracownię Architektoniczną koncepcji docelowej modernizacji ośrodka. W opracowaniu uwzględniono zarówno potrzeby mieszkańców, jak i aktualne standardy obowiązujące dla obiektów kultury oraz trendy w architekturze. (arch. arch. J. Wrana, O. Skoczylas, P. Gleń)

Rynek

Również przestrzeń publiczna miasta wymaga zmian i unowocześnienia. Zaklików, mimo utraty praw miejskich na prawie 150 lat, zachował miejską strukturę urbanistyczną. Od 2014 roku z powrotem jest miastem i rozpoczyna walkę o spójną strukturę przestrzenną. Rynek – oficjalnie plac Sienkiewicza – który winien być wizytówką i salonem Zaklikowa, jest odremontowany i zadbany, lecz nie stanowi „serca” miasta. Konieczne jest przekształcenie tej przestrzeni i jej ożywienie.

Lublin, widok na miasto, z lotu ptaka, fot. g_art08 /shutterstock

Zjawisko synergii

Synergia (z greckiego συνεργία-współpraca) to pojęcie ponad sumatywności („wartość dodana”) wprowadzo -        ne przez amerykańskiego konstruktora i architekta Ze zjawiskiem tym mamy do czynienia wówczas, gdy su –       ma składników („suma synergiczna”), ma większą wartość niż każdy z tych składników z osobna (suma aryt-       metyczna. Pojawienie się synergii to wynik efektywnej współpracy. Współdziałanie kilku elementów, ludzi,         zjawisk metod przełożyć się może na osiągnięcie efektu bardziej doniosłego niż działanie tych elementów oso-   bno, bez korelacji między nimi.

Uczelnie wyższe a rozwój regionalny

Współczesne uczelnie to nie tylko miejsce kształcenia kolejnych pokoleń studentów i teoretycznych rozwa- żań. To wielofunkcyjne ogniska wiedzy o szerokim zasięgu oddziaływania, współpracujące z jednostkami samorządowymi i przemysłem, wdrażające patenty i innowacje, odkrywające nowe rozwiązania, kształtują-ce miasto i środowisko. Obecnie rola uczelni najczęściej rozpatrywana jest na czterech płaszczyznach, jako jednostki ekonomicznej, producenta wiedzy, instytucji kształcącej kapitał ludzki oraz instytucji będącej „aktorem regionalnym”.

Podsumowanie

Współpraca Politechniki Lubelskiej i UM Zaklikowa wpisuje się w ogólnoświatowy trend gospodarki opartej na wiedzy (knowelodge - based economy) rozumianej jako zdolność do działania i odgrywającej decydującą rolę w stymulowaniu rozwoju gospodarczego i społecznego każdego regionu. Tendencja ta pozwala na merytoryczne planowanie długofalowego rozwoju w oparciu o wiedzę specjalistów oraz analizy i badania (dotyczące m.in. potrzeb mieszkańców, mocnych i słabych cech regionu), a także budowanie marki ośrodka. Autor artykułu jest organizatorem od 2015 roku 3 konferencji Naukowych oraz sześciu warsztatów studenckich w ramach cyklu „Synergia w architekturze”. Poszanowanie Światowego Dziedzictwa, Miast wpisanych na listę UNESCO” było wydarzeniem z patronatem honorowym Polskiego Komitetu ds. UNESCO. W Za- mościu, w dniach 26–28 kwietnia 2019 r. z udziałem ponad 100 osób z zagranicy. Konferencji towarzyszyły Warsztaty Studenckie z udziałem trzech uczelni z Polski oraz Włoch, Litwy i Ukrainy.

 

BIBLIOGRAFIA:

Przykład 1:

[1.]   Cz. Miłosz, Miejsca utracone, z Tomu Szukanie ojczyzny, Znak, Kraków 2001, s. 189-190

[2 ]  .Herbst S., Zamość, Instytut Urbanistyki i Architektury, 1954.

[3.]   Czterysta lat Zamościa, praca zbiorowa pod red. J. Kowalczyka, Wydawnictwo PAN, Wrocław 1983.

[4]    Hetman Stanisław Żółkiewski. Zapomniany bohater, redaktor wydania Ł. Majkut, Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki,   Żółkiewka 2015.

[5]   Historia Żółkwi, współczesnej Żółkiewki w powiecie Krasnostawskim, praca zbiorowa, redaktor wydania B. Kiełbasa, Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki, Żółkiewka 2013.

[6]    Kucharska D., „Urodzony na bohatera”. Jan III Sobieski w oczach Wiedeńskiej slawistki Gerdy Leber Hagenau,  „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Germanica 3, 2002.

[7]    Paszkowski Z., Miasto idealne w perspektywie europejskiej i jego związki z urbanistyką współczesną, TaiWPN, Universitas, Kraków 2011.

[8]    Petrus J., Żółkiew – miasto idealne, „Spotkania z zabytkami” nr 11, 2009.

[9]    Prochaska A., Hetman Stanisław Żołkiewski, Warszawa 1927.

[10]  Przegon W., Zamość światowym dziedzictwem kultury, Zamość 1995.

[11]. Skrzypietz A., Teofila z Daniłłowiczów Sobieska – „nie białogłowskiego, ale męskiego serca” niewiasta, „Wschodni Rocznik Humanistyczny, tom II, 2005.

[12]  Staszic S., Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1926.

[13]  Ternes J. Przyczynki do genealogii Żółkiewskich w XVI w.,„Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego”, tom IV, Lublin ]2012.

[14]  Urbaniak V., Zamoyszczycy bez Zamoyskiego, „Przegląd historyczny” 63/3. MNiSW 1992.

[15}  Witusiк, A., O Zamoyskich, Zamościu i Akademii Zamojskiej, Lublin 1978.

116]  Wójcik Z., Jan Sobieski, Warszawa 1983.

[17]  Wójcik Z., Sobieski – polityk i mąż stanu, „Studia Wilanowskie” , t. III/IV, Warszawa 1978.

118]  Wrana J., Jarocka-Mikrut A., Gleń P., Historical reenactment szansą popularyzację zabudowań Zamościa.Odtwórstwo historyczne na przykładzie Zamojskiego Bractwa Rycerskiego, rozdział w monografii Nauczanie i popularyzacja ochrony dziedzictwa, praca zbiorowa pod red. B. Szmygina, PKN ICOMOS, Politechnika Lubelska,Warszawa 2014.

[19]  Wrana J., Fitta A., Trudne dziedzictwo wielokulturowości. Zamość i Lubartów – dwa przykłady z Lubelszczyzny, „Przestrzeń i Forma”, Czasopismo Naukowo-Dydaktyczne PAN o/Gdańsk, 2014 „Rewitalizacja małych miast”, nr  23, Szczecin 2014.

[20]. Wrana J., Synergia w nieidealnym „mieście idealnym” – próby integrowania Zamościa, Wydawnictwo „Budowninictwo i Architektura”, Politechnika Lubelska, Wydział Budownictwa i Architektury, 2016.

[21]  Wrana J., Fitta-Spelina A., A renaissance town of Zamość – convenientfor residents, attractive for tourists. A carried projectof old town fortification resstoration. Renesansowe miasto Zamość - wygodne dla mieszkańców,atrakcyjne dla turystów. Zrealizowany projekt renowacji fortyfikacji staromiejskich, Curret issues in research, conserve ation and restoration of historic fortifications, The State School of Higher Education in Chelm, Lviv Polytechnic National University, Chelm - Lviv 2016.

[22[  ZAMOŚĆ. Twierdza otwarta. Open fortress. Zamość miasto UNESCO, Pomnik Historii RP produktem turystycz nym polskiej gospodarki, Miasto Zamość, 2015.

[23]  Böhm A., O budowie i synergii wnętrz urbanistycznych, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, Kraków 1981.

[24]   Dom kultury w XXI wieku - wizje, niepokoje, rozważania, red. B. Jedlewska, B. Skrzypczak, Centrum Edukacji i  Inicjatyw Kulturalnych, Olsztyn 2009.

[25]   Gehl J., Życie między budynkami. Użytkowanie przestrzeni publicznych, Wydawnictwo RAM, Kraków 2009.

[26]   Gehl J., Miasta dla ludzi, Wydawnictwo RAM, Kraków 2014.

[27]   Gzell S.,Reurbanizacja: Uwarunkowania, Reurbanization: Preconditions, Urbanistyka, Międzyuczelniane Zeszy ty Naukowe - Rok 2010, Warszawa.

[28]   Rykwert J., Pokusa miejsca. Przeszłość i przyszłość miast. (The Seduction of Place. The History and Future of the City), Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2013.

[29]  Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Zaklików, Załącznik nr I do Uchwły XLI/197/02 Rady Gminy Zaklików z dnia 26 kwietnia 2002r. wraz ze zmianami wprowadzonymi: Uchwałą Nr XLI/235/2013 Rady Gminy Zaklików z dnia 20 września 2013 roku - I zmiana, Zaklików 2013 r.

[30]  Szmit M., Rola uczelni wyższych w procesie rozwoju regionalnego: studium przypadku, [w:] Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Modernizacja dla spójności społeczno-ekonomicznej, red. M. Woźniak, Zeszyty naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego, nr 18,UR, Rzeszów, s. 228-235.

[31]  Wrana J., Tożsamość miejsca. Kryterium w projektowaniu architektonicznym, Wydawnictwo Politechniki Lubelskiej, Lublin 2011.

[32]   Wrana J., Rola i znaczenie architektury w procesie scalania struktury przestrzennej miasta na przykładzie Lublina, Wydawnictwo Politechniki Lubelskiej, Lublin 2014.

---------------------

[33]    W tym artykule wykorzystałem fragmenty z obszernych tekstów do przykładów w artykule, z- a) Wrana J., Warsztaty studenckie - czerwiec 2016 - powrotem pamięci do bohaterów Ziemi Chełmskiej (publikacja w Wydawnictwie „Budownictwo i Architektura” PL nr 16 (2) 2017 s.89-108, Lublin 2017, b) Wrana J., Fitta - Spelina A., Razem dla spójnego miasta. Zjawisko synergii na przykładzie współpracy Politechniki Lubelskiej i UM Zaklikowa, Together  for a cohesive city. The synergii phenomenon on the example of the cooperation between the Lublin University of Technology and Zaklików City Office, Wydawnictwo PUA „Przestrzeń-urbanistyka-architektura” PK nr. 1/2017, s.217-233, Kraków2017.

 

 


[1] W. Czarnecki, Żółkiewscy herbu Lubicz w ziemi chełmskiej do połowy XVI wieku, [w:] Historia Żółkwi,
współczesnej Żółkiewki w powiecie krasnostawskim. Część I – Żółkiewscy w ziemi chełmskiej, praca
zbiorowa, Żółkiewka 2013, s. 35.

[2] Hetman Stanisław Żółkiewski. Zapomniany bohater, redaktor wydania Ł. Majkut, Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Żółkiewki, Żółkiewka 2015, s. 3.

[3] Samodzielna Pracownia Architektoniczna - jednostka dydaktyczno-naukowa w strukturze Wydziału Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej od 2008 r., założona przez arch. Jana Wranę.


[1] Cz. Miłosz, Miejsca utracone, z Tomu Szukanie ojczyzny, Znak, Kraków 2001, s. 189-190.

reklama

Warto przeczytać