Facebook

Projektowanie uniwersalne: dobre przykłady

Z:A 69

KATEGORIA: Studium przypadku

Projektowanie dostępne nie ogranicza się jedynie do zaprojektowania rampy przy schodach, większych toalet i miejsc postojowych. Nabiera ono szczególnego znaczenia w kontekście dostosowania istniejących budynków do potrzeb osób z różnymi niepełnosprawnościami.

Doświadczenia ostatnich lat związane ze wzrastającą liczbą osób niepełnosprawnych w Polsce i kolejne prognozy powiększenia się tej grupy (rocznik statystyczny i spisy powszechne) dowodzą, że cały czas istnieje potrzeba tworzenia środowiska otwartego dla osób o znacznie ograniczonej sprawności.

Zasady projektowania uniwersalnego po raz pierwszy określił architekt Ron Mace. Poruszający się przez większą część swojego życia na wózku inwalidzkim projektant, na podstawie własnych doświadczeń, zaproponował następującą definicję: „Projektowanie uniwersalne to tworzenie produktów i środowiska, które mogą być użytkowane przez wszystkich ludzi w możliwie największym stopniu, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznego projektowania”1. Należy jednak pamiętać, że architektura bez barier powinna uwzględniać nie tylko problemy związane z potrzebami fizycznymi, lecz także emocjonalnymi i psychologicznymi.

Dobre praktyki

Pojawienie się idei projektowania uniwersalnego pozwala stwarzać wspólne założenia i zasady dla wszystkich. Jest to próba odrzucenia modelu człowieka przeciętnego, o określonym wzroście, zasięgu ramion i polu widzenia, według którego dotychczas powstawały wytyczne projektowe. Zapominano przy tym o wielu grupach społecznych, a przede wszystkim o osobach z niepełnosprawnościami, a także o dzieciach i osobach starszych. Jednocześnie okazało się, że wiele udogodnień dla różnych grup społecznych może być przeszkodą dla innych, np. krawężniki na ulicach. Z jednej strony utrudniają one poruszanie się osobom na wózkach, z drugiej – ułatwiają niewidomym i słabo widzącym rozgraniczenie jezdni i chodnika. Tworzenie przestrzeni zgodnie z zasadami dostępności to nie tylko uwzględnianie potrzeb osób niepełnosprawnych. Wszelkie pochylnie są bardzo wygodne dla rodziców z wózkami dziecięcymi, osób z wózkami na zakupy czy rowerzystów. Także informacje w postaci uproszczonych znaków graficznych, tzw. piktogramy, ułatwiają orientację, np. tym, którzy nie znają miejscowego języka.

Samodzielność jest podstawowym elementem procesu rehabilitacji, sprzyjającym także integracji. Dobrze zaprojektowany obiekt ma umożliwiać osobom niepełnosprawnym samodzielne wykonywanie codziennych czynności w miejscu zamieszkania i w najbliższej okolicy. Właściwe informacje projektowe mają jedynie sugerować rozwiązania i podpowiadać, co byłoby najlepsze, bez narzucania konkretnego modelu. Ważne jest, aby mimo przestrzegania przepisów wynikających z prawa budowlanego, np. zapewnienia przestrzeni manewrowej dla wózka inwalidzkiego, nie zapominać o właściwym rozmieszczeniu sprzętów.

Adaptacja istniejących obiektów

Duża grupa budynków, z których korzystają osoby z niepełnosprawnościami, powstała w czasie, kiedy ich potrzeb nie uwzględniano prawie wcale. Dlatego ważnym zadaniem jest nie tylko projektowanie dostępnych obiektów, ale przede wszystkim modernizacja istniejących.

W 2017 i 2018 roku na zlecenie Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa, Pracownia Architektoniczna Archigraf Michał Brutkowski, w składzie: Michał Brutkowski, Konrad Kunc, Ewelina Robakowska, Magdalena Subocz i Sonia Jordan, opracowała do poradnika Standardy dostępności budynków dla osób z niepełnosprawnościami rozdział Adaptacja budynków uwzględniająca koncepcję projektowania uniwersalnego – dobre praktyki. Na potrzeby publikacji wybrane istniejące obiekty użyteczności publicznej w Warszawie zbadano pod względem ich dostępności. Wszystkie były już po remontach i adaptacjach. Okazało się, że większość z nich może pochwalić się rozwiązaniami uwzględniającymi projektowanie uniwersalne. Kolejnym krokiem był wybór dziesięciu, które są pozytywnymi przykładami działań prowadzących do łatwiejszego użytkowania budynków przez osoby z trudnościami, zarówno fizycznymi, jak i psychicznymi. Wskazane obiekty to: Stara Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Gmach Główny Politechniki Warszawskiej, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy (Pałac Kultury i Nauki), Zamek Ujazdowski Centrum Sztuki Współczesnej, Muzeum Narodowe, Muzeum Fryderyka Chopina (pałac Ostrogskich), Nowy Teatr (hala warsztatowa zom), Teatr Powszechny, Zespół Szkół z Oddziałami Integracyjnymi nr 41 i Urząd Dzielnicy Wola
m.st. Warszawy. Przy ocenie każdego budynku wzięto pod uwagę pięć podstawowych kategorii:

  • parking – rodzaj i czytelność oznaczeń, drogę do wejścia głównego;
  • wejście – czytelność, sposób pokonywania wysokości czy otwierania drzwi;
  • strefę informacji – plany obiektu, drogowskazy, jednoznaczność oznaczeń;
  • przestronność – przestrzenie manewrowe, wygoda komunikacji wewnątrz budynku;
  • komfort – ograniczanie stresorów przestrzennych.

Projektowanie uniwersalne przejawiało się w tych obiektach przez stworzenie: odpowiednich miejsc postojowych i toalet, pochylni, dźwigów osobowych, w tym zewnętrznych ramp umożliwiających dostanie się na inne poziomy, przestronnych korytarzy umożliwiających swobodne poruszanie się, taśm ostrzegawczych i antypoślizgowych na schodach, oznaczeń alfabetem Braille’a, a także eliminację progów.

Gmach Główny Politechniki Warszawskiej, rampa umożliwiająca zjazd na poziom auli głównej, fot. Pracownia Architektoniczna Archigraf.

Teatr Powszechny w Warszawie, pochylnia prowadząca do szatni, fot. Pracownia Architektoniczna Archigraf.

W analizowanych budynkach w wielu przypadkach proces ich przystosowywania dla osób z niepełnosprawnościami nie ograniczał się wyłącznie do jednostkowych interwencji projektowych, ale obejmował zestaw skoordynowanych ze sobą elementów. Przykładowo, nawet jeśli w obiekcie znajduje się toaleta dla osób niepełnosprawnych o wymaganych wymiarach, to pozornie mało istotne szczegóły, takie jak wysokość włącznika światła czy ciężar zastosowanych drzwi, decydowały o tym, czy jest ona rzeczywiście dostępna.

Budynki oceniano, mając na uwadze całą drogę, jaką przebywa osoba ze specjalnymi potrzebami: od dojścia z przestrzeni publicznej lub miejsc parkingowych, aż do pomieszczeń, które stanowią jej ostateczny cel. Zdarzało się, że pomimo dostosowania wejścia i dobrego zaprojektowania miejsc postojowych, droga ta była na tyle skomplikowana i niewygodna, że ograniczała dotarcie do obiektu.

Pełna dostępność budynków, w tym – zabytkowych, nie zostanie osiągnięta, jeśli nie będzie zapewniony odpowiedni komfort psychiczny użytkowania przestrzeni. Rozwiązania, które ułatwiają orientację w obiekcie oraz zapewniają redukcje potencjalnego stresu przestrzennego, pozwalają na swobodne przemieszczenie się bez zbędnych przeszkód. Pomimo tego, że nie są one określone normami prawnymi, powinny być brane pod uwagę przy projektowaniu.

Przykładowe rozwiązania

Stanowiska postojowe dla osób z niepełnosprawnościami należy usytuować możliwie jak najbliżej głównego wejścia do budynku. Najlepiej, gdy znajdują się na tym samym poziomie, co chodnik prowadzący do obiektu. Teren zewnętrzny powinien być możliwie płaski, a wszystkie zbędne różnice wysokości  – usuwane.

Wejście główne należy czytelnie oznaczyć. Wszelkie różnice wysokości powinny być niwelowane elementami dyskretnymi, nieingerującymi w sposób drastyczny w wygląd fasady. Dobrym rozwiązaniem jest stosowanie takich, które swoim charakterem, barwą oraz formą będą w harmonijny sposób współgrać z istniejącym budynkiem. Zaletą są rozsuwane lub rozwierane automatyczne drzwi zewnętrzne. Jeśli mają one działać na przycisk, należy pamiętać, że powinien on być umieszczony na odpowiedniej wysokości. Dźwig osobowy obsługujący poszczególne piętra obiektu należy zlokalizować możliwie blisko wejścia głównego.

System oznaczeń w budynku powinien być możliwie prosty i uniwersalny. Piktogramy i alfabet Braille’a warto stosować w pomieszczeniach użytkowanych przez wszystkich. Niezwykle pomocne są także plany tyflograficzne, tworzone z myślą o osobach z niepełnosprawnościami wzrokowymi.

Urząd Dzielnicy Wola, plan tyflograficzny, fot. Pracownia Architektoniczna Archigraf.

Muzeum Narodowe, automatycznie przesuwane drzwi w salach ekspozycyjnych, fot. Pracownia Architektoniczna Archigraf.

Jeśli w obiekcie są pasy naprowadzające dla osób niewidomych, dobrze, aby były one zamontowane w sposób ciągły i logiczny, tak aby prowadzić jak najprostszą trasą. Warto zadbać o rozmieszczenie wielu, różnego rodzaju, miejsc siedzących. Jednocześnie tam, gdzie ze względów funkcjonalnych jest ciemno, schody oraz krańce ścian należy oświetlić. Poprawnym rozwiązaniem jest tworzenie „świetlnych listew”.

Nawierzchnie powinny umożliwiać swobodne poruszanie się, być równe i antypoślizgowe. Ważne, aby zachowywały te cechy również w trudnych warunkach atmosferycznych.

Zapewnienie przyjemnego nastroju we wnętrzu pomaga redukować stres. Ocieplanie budynku poprzez wprowadzanie na teren wokół niego zieleni, obiektów małej architektury czy innych czysto estetycznych elementów przeciwdziała we wnętrzach monotonii. Różnicowanie poszczególnych stref funkcjonalnych, np. dzięki stosowaniu różnych posadzek, wspomaga orientację użytkowników.

Na podstawie analizowanych budynków można zaobserwować, że często wprowadzanie niewielkich, mało skomplikowanych zmian, pozwala znacznie ułatwić osobom potrzebującym korzystanie z obiektów użyteczności publicznej. Dopiero obserwacja ich realnej, a nie teoretycznej aktywności w przestrzeni jest wyznacznikiem tego, czy spełniono zasady projektowania uniwersalnego.

Na marginesie tych analiz warto odnotować bardzo pozytywne działania prowadzone od lat na Uniwersytecie Warszawskim. Uczelnia ta jest jedną z instytucji, która od lat promuje rozwiązania dostępne w istniejących i nowo projektowanych obiektach. Rektor uw w 2000 roku powołał Biuro ds. Osób Niepełnosprawnych (BON) w celu zagwarantowania im niezbędnych form wsparcia, a nauczycielom akademickim pracującym z takimi osobami – wszelkiej pomocy organizacyjnej. Działalność biura obejmuje też konsultacje projektowe pod względem poprawności rozwiązań dla osób z niepełnosprawnościami. Dotyczy to zarówno obiektów istniejących, jak i nowo projektowanych. Najnowszym przykładem budynku, który w dużej mierze spełnia wymogi projektowania uniwersalnego, jest gmach przy ul. Dobrej 55. Inny wzór współpracy architektów i konsultantów z bon-u stanowi adaptacja pomieszczeń w podziemiach biblioteki uniwersyteckiej na cele zajęć sportowych. Zostaną one oddane do użytku w październiku tego roku. Na powierzchni prawie 5000 m2 studenci będą mogli uprawiać różne dyscypliny. Częścią całego założenia jest też kino-teatr dla 100 widzów, w którym, poza już standardową dostępnością do widowni i zaplecza, zamontowano pętlę indukcyjną.

 

PRZYPISY:

  1.  Dane zaczerpnięto ze strony The Center of Universal Design, https://projects.ncsu.edu/ncsu/design/cud/about_ud/about_ud.htm (data dostępu: 9.09.2019).

 

BIBLIOGRAFIA:

  • Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz.U. 2019, poz. 1186, tekst jednolity).
  • Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2019, poz. 1065).
  • Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. 2018, poz. 2068).
  • Standardy dostępności budynków dla osób z niepełnosprawnościami uwzględniające koncepcję uniwersalnego projektowania, poradnik – opracowanie wykonana na zlecenie Ministerstwa Infrastruktury i Budownictwa przez zespół z Pracowni Architektonicznej Archigraf Michał Brutkowski, Warszawa 2018.
  • K. Kowalski, Włącznik – projektowanie bez barier, wyd. Fundacja Integracja, Skanska, Warszawa.
  • Building construction – Accessibility of the built environment, norma ISO 21542:2011.

 

 

 

Michał Brutkowski
Michał Brutkowski
Architekt IARP

członek OW SARP, starszy wykładowca na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, specjalista ds. architektury w Biurze ds. Osób Niepełnosprawnych na Uniwersytecie Warszawskim, prowadzi Pracownię Architektoniczną Archigraf

reklama

Warto przeczytać

Brak powiązanych artykułów.