Facebook

Open building

Z:A 71

KATEGORIA: Praktyka

Obecny kryzys klimatyczny spowodował, że dyskusja na temat wpływu branży budowlanej na naszą planetę wreszcie wybrzmiała dobitniej. Jesteśmy świadomi, że działania naprawcze nie powinny ograniczać się tylko do wykorzystywania technologii w celu spełnienia wymogów certyfikacji środowiskowej. Potrzebne jest nam myślenie przyszłościowe, pozwalające budować poczucie wspólnoty oraz ograniczyć liczbę przedsięwzięć budowlanych na rzecz jak najdłuższego korzystania z istniejących zasobów.

Na ostatniej edycji Światowego Festiwalu Architektury1 (4–6 grudnia 2019 roku) tematyka ekologiczna okazała się dominująca. Poruszono m.in. zagadnienia ukryte pod hasłem Open. Czy formuła festiwalu może nam służyć jako prognostyk przyszłości architektury? Co wnoszą do projektowania omawiane podczas wydarzenia tematy? I w jaki sposób zagraniczne pracownie wdrażają te idee? Odpowiedzi na te pytania możemy po części znaleźć w prezentowanej podczas wydarzenia koncepcji Open Building.

Od początku

Jednym z istotniejszych wątków poruszonych podczas wydarzenia była koncepcja architektury otwartej. Tego typu myślenie pojawiło się już w latach 60. XX wieku jako reakcja na modernistyczną monotonię i jednakowe, zaprojektowane w każdym szczególe oraz dostosowane do danej funkcji obiekty. Pracę nad sformułowaniem koncepcji Otwartego Budynku (Het Open Bouwen) rozpoczął wówczas holenderski architekt – John Habraken, dyrektor SAR (Foundation for Architects’ Research), zajmującej się wytyczaniem nowych kierunków w projektowaniu mieszkań, z uwzględnieniem różnorodnych ról, jakie mogą odgrywać w tym procesie przyszli użytkownicy. Punktem wyjścia było dla niego doświadczenie braku adaptowalności współczesnej mu tkanki mieszkaniowej, przy jednoczesnym zróżnicowaniu potrzeb życiowych różnych grup społeczeństwa.

Z inspiracji działaniami SAR, pod przewodnictwem prof. Age’a van Randena, w latach 80. ub. wieku na TU Delft powstała grupa badawcza obom, której celem była praca nad praktycznym wdrożeniem podejścia Habrakena. Sformułowano wówczas pojęcie Otwartego Budynku (Open Building) i skonkretyzowano jego zasady. W połowie lat 90. naukowcy i praktycy wspierający koncepcję otwartości w architekturze stworzyli międzynarodową sieć CIB W104, której celem było „połączenie wolności wyboru i godności jednostek w miejscach pracy, mieszkaniach i społecznościach z ekologiczną spójnością i stabilnością budynków i dzielnic pod względem odpowiedniości kulturowej”2. Organizacja ma obecnie 300 członków. Kolejnym etapem w historii rozwoju tej idei było powstanie w 2017 roku Council on Open Building w Stanach Zjednoczonych.

Ekologia

Zwracanie uwagi na potrzebę dopasowania mieszkań do indywidualnych potrzeb ich użytkowników było powszechne w latach 60. XX wieku na całym świecie. Wystarczy spojrzeć na projekty Metabolistów, akademik w belgijskim Louvin autorstwa Luciena Krolla czy budynek mieszkalny w szwedzkim Göteborgu. Polski architekt Zasław Malicki, popierający indywidualizację lokali na warszawskim Rakowcu, twierdził, że mieszkanie w niedopasowanym lokalu jest jak chodzenie w niewygodnych butach, a Oskar Hansen przez całe życie starał się zrealizować koncepcję wicia własnego gniazda w architekturze mieszkaniowej.

Mimo że myślenie takie nie jest zupełnie nowe, pogłębiający się kryzys klimatyczny nadaje mu współcześnie wyjątkową wartość. Habraken zwrócił uwagę, że każda część budynku ma różny okres żywotności. Zaprojektowanie obiektu tak, aby można było je wymieniać przez interwencje na różnych poziomach, uznał za główną zasadę projektowania zgodnego z koncepcją Otwartego Budynku. Budowanie musi odbywać się ze świadomością, że obiekt będzie wymagał wymiany poszczególnych elementów na różnych etapach funkcjonowania. Zapewnienie przekształcalności i elastyczności wydłuża cykl życia inwestycji i ogranicza przebudowy, a nawet wyburzenia, niekorzystne z punktu widzenia ogromnej ilości generowanych współcześnie odpadów budowlanych.

Współczesną odsłonę Open Building podczas minionej edycji Światowego Festiwalu Architektury przedstawił Marc Koehler, który przez ostatnie trzy miesiące jako rezydent ARCAM (Centrum Architektoniczne w Amsterdamie) przekonywał gminę do realizowania obiektów zgodnie z zasadami tej idei. Jest on współzałożycielem OpenBuilding.co, która odwołując się do dziedzictwa Habrakena, dąży do zmiany branży budowlanej, tak aby wszyscy mogli żyć w sposób zrównoważony i spersonalizowany, oraz do minimalizacji śladu ekologicznego, za jaki branża budowlana odpowiada w znacznym stopniu. Organizacja należy do sieci międzynarodowych praktyków, badaczy i agencji rządowych, wdrażających podobne podejście za pomocą różnych działań. Według nich Open Building to obiekt otwarty na zaangażowanie przyszłych użytkowników na wczesnym etapie inwestycji, na rewizję dróg użytkowania przy minimalnym nakładzie kosztów i zasobów, a także tworzący otwarte miasto, adaptowalne do tendencji społecznych oraz zmian klimatycznych. Założyciele nie zamierzają ograniczać się do budynków mieszkalnych, stanowiły one jedynie główny temat w 2019 roku. Jako zwieńczenie tych działań jesienią 2020 roku planują wydać przewodnik po koncepcji Otwartego Budynku, zawierający wzorcowe projekt i teksty członków organizacji.

Sam Kohler jest twórcą systemu Superlofts, co-livingu opartego na systemie modularności i idei Open Building. Już sama forma zamieszkiwania pozostaje spójna z leżącym u podstaw organizacji wspieraniem przejścia od społeczeństwa konsumpcyjnego do społeczeństwa opartego na uczestnictwie, zaangażowaniu i integracji. Celem było stworzenie niedrogiej obudowy łączącej prefabrykację z ekonomią skali. Twórcy wykorzystują trzy narzędzia: Place Maker, Home MakerCommunity Maker, które pozwalają na optymalne wykorzystanie klimatu oraz potencjału otoczenia, stworzenie budynku podatnego na przekształcenia o minimalnym wykorzystaniu nowych elementów, a także konceptualizację przestrzeni współdzielonych w oparciu o zainteresowania i potrzeby przyszłej społeczności. Z wykorzystaniem tej idei zrealizowano już trzy obiekty, prace trwają nad kolejnymi sześcioma. Wszystkie budynki mają strukturę ramy i są wypełnione materiałami cyrkularnymi (ściany wewnętrzne fasady, meble wbudowane, urządzenia techniczne).

W Holandii powstaje obecnie wiele obiektów mieszkaniowych zgodnych z ideą Open Building, nie tylko według projektów Marc Koehler Architects. Wart wspomnienia jest budynek PATCH22, w którym duża elastyczność została osiągnięta dzięki stworzeniu przestrzeni o wysokości pozwalającej na dodanie kolejnej kondygnacji w przypadku zmiany funkcji, a także poprzez możliwość łatwego demontażu stropu między piętrami w celu scalenia dwóch w jedno. Ponadt, doprowadzenie rur i okablowania poziomo do szybów centralnych zlokalizowanych w rdzeniu budynku sprawiło, że z lokali zostały wyeliminowane szachty instalacyjne.

Budynek PATCH22, proj. Leminskade Projekten, fot.  Luuk Kramer.

Poziome prowadzenie rur i okablowania w budynku PATCH22.

Podobne cechy charakteryzują podwójnego zdobywcę Rotterdam Architecture Award 2019 – budynek Feniks I w Rotterdamie, powstały z nadbudowania magazynu pochodzącego z 1922 roku.

Także zaplanowano w nim piętro o podwyższonej wysokości z możliwością podziału na dwa niższe oraz centralę instalacyjną. Zużycie energii zostało zminimalizowane przez wykorzystanie w częściach wspólnych oświetlenia led oraz systemu wentylacji z odzyskiwaniem ciepła.

„BlackJack to próba stworzenia budynku, w którym maksymalnie zredukowane są koszty realizacji i zużycie energii, zapewniającego mieszkańcom maksymalną wolność, partycypację społeczną i elastyczność, zarówno teraz, jak i w przyszłości”3 – tak o budynku mieszkaniowym wzniesionym w Amsterdamie według projektu BNB architects i BO6 architects mówi jeden z jego autorów.  Aby zrealizować te założenia, konstrukcję obiektu wykonano z prefabrykowanych kolumn betonowych oraz przesuwnych ścian, umożliwiających dzielenie i łączenie jednostek. Określono system budowlany dla fasady, jednak jej szczegółowy układ wskazuje właściciel. Na każdym piętrze umieszczono dodatkowe skrzynki na bezpieczniki, dzwonki do drzwi, ogrzewanie podłogowe i drzwi wejściowe, które stanowią rezerwę dla przyszłych przekształceń. W górnej warstwie podłóg zamontowano nowoczesny system instalacji, umożliwiający różnorodne konfiguracje przestrzeni. W budynku zastosowano także oświetlenie LED-owe, 250 paneli fotowoltaicznych, szkło przeciwsłoneczne, dźwiękoszczelne szklenie, akustyczne sufity balkonowe. Uwzględniono także funkcje magazynowania i odzysku ciepła, przekazywania nadwyżki energii do sieci czy gromadzenia wody deszczowej. W przypadku tego projektu zrównoważony rozwój polega nie tylko na wykorzystaniu technologii w celu ograniczenia zużycia energii, to także wpływ na wydobycie zasobów naturalnych, dbałość o zdrowie i komfort oraz przede wszystkim myślenie przyszłościowe.

Budynek BlackJack, proj. Dirk Jan van Wieringhen Borski(BNB architecten), Rene de Prie (BO6 architects), fot. Luuk Kramer.

Przyszłość

Czy nurt Open Architecture ma szansę rozpowszechnić się i zmienić przyszłość architektury – czas pokaże. W Polsce niestety wciąż ważniejsze są zyski tu i teraz, a burzenie i budowanie od nowa ocenia się jako bardziej korzystne ekonomicznie niż inwestowanie w rozwiązania zapewniające elastyczność i wydłużające czas użytkowania obiektu. Przedstawione realizacje holenderskie dają nadzieję, że wkrótce Open Building obejmie nie tylko budownictwo mieszkaniowe, a także przestanie być jedynie ideą w krajach, które jeszcze nie wdrożyły tego typu myślenia w praktyce architektonicznej.

 
PRZYPISY:
  1. W ramach imprezy odbyło się 46 debat i seminariów, 48 wykładów i 534 prezentacji projektów. W festiwalu udział wzięli m.in.: Andrew Whalley (Grimshaw), Nigel Coates, Petra Blaisse, Marc Koehler, Ben van Berkel (UN Studio), Eva Franch i Gilabert, Sir Peter Cook, Massimiliano Fuksas (Studio Fuksas) i Elizabeth Diller (Diller Scofidio + Renfro).
  2. http://open-building.org/about/objectives.html (data dostępu: 10.01.2020).
  3. D.J. van Wieringhen Borski, Open Building BlackJack an Energy Neutral Cooperative Development, http://thematicdesign.org/open-building-blackjack-an-energy-neutral-cooperative-development/ (data dostępu: 10.01.2020).

 

Karolina Matysiak
Karolina Matysiak

architekt, historyczka sztuki, współzałożycielka „Kwartalnika Architektonicznego Rzut”, redaktor prowadząca Z:A

TAGI

reklama

Warto przeczytać