Facebook

Mieszkać u siebie mimo wieku – jak zaprojektować mieszkanie dla seniora?

Z:A 69

KATEGORIA: Praktyka

Coraz częściej pojawiają się głosy, że dla ludzi starszych korzystniejsze jest przebywanie we własnym mieszkaniu niż w domu opieki. Aby jednak mogli oni komfortowo i bezpiecznie żyć na swoim, niezbędne jest odpowiednie przystosowanie lokalu.

Żyjemy coraz dłużej, a mieszkań dostosowanych do potrzeb ludzi starszych praktycznie nie ma. Być u siebie mimo wieku to niespełnione marzenie coraz liczniejszej grupy osób, która ze względu na towarzyszące starzeniu się ograniczenia musi opuść swój dom, by oddać się pod specjalistyczną opiekę. Utrata samodzielności i stres związany ze zmianą otoczenia tylko pogarszają stan zdrowia seniorów. W modelowym mieszkaniu, stworzonym w ramach pierwszej w Polsce inicjatywy, takiej jak u siebie mimo wieku, zaproponowano konkretne rozwiązania, które odwiedzający mogą wykorzystać we własnym lokalu.

Demografia

Starzenie się ludności dotyczy nie tylko Polski, lecz wszystkich krajów na świecie. Jednak jego tempo w przypadku naszego społeczeństwa należy do najszybszych. Z jednych z najmłodszych w Europie stajemy się jednymi z najstarszych. Dziś co czwarty Polak ma więcej niż 60 lat, a za 20 lat już co trzeci będzie w tym wieku. Niestety, na skutki tego procesu nie jesteśmy w dostatecznym stopniu przygotowani, w przeciwieństwie do krajów zachodnich, które mają wypracowany szereg rozwiązań.

Obecnie 70% seniorów w Polsce to osoby między 60. a 75. rokiem życia. Cechują się jeszcze względnie dobrym zdrowiem i są samodzielne. Powoduje to, że problem starzenia się ludności pozostaje niedostrzeżony. Jednak wraz z upływem czasu wzrośnie liczba seniorów w starszych grupach wiekowych, których dotykać będzie coraz więcej dolegliwości. Według prognoz po 2030 roku populacja 80-latków w Polsce gwałtownie się zwiększy na skutek osiągnięcia tego wieku przez pierwszy wyż powojenny (osoby urodzone w latach 50.). Według badań wielu z nich będzie wymagało wsparcia. Warty podkreślenia jest fakt, że na Zachodzie, dzięki odpowiednim rozwiązaniom zarówno w wymiarze przestrzennym, jak i w systemie opieki, seniorzy dłużej pozostają samodzielni, a wiek, w którym zaczynają wymagać wsparcia bądź przeprowadzki do placówki opiekuńczej, przekracza 85 lat.

Starsi najwięcej czasu spędzają w mieszkaniach, zatem warunki, jakie w nich mają, bezpośrednio przekładają się na ich zdrowie. To tu ma miejsce znaczna część wypadków osób w wieku 60+ (według badań 47%). Są to nagłe zdarzenia, najczęściej upadki lub kontuzje przy obsłudze sprzętów domowych. Dlatego dobrze przygotowana, bezpieczna przestrzeń mieszkalna ma kluczowe znaczenie dla pozostania jak najdłużej zdrowym i aktywnym, mimo pojawiających się wraz z wiekiem niedomagań.

Wyzwania

Szybkie starzenie się polskiego społeczeństwa idzie w parze z gwałtownym rozwojem technologii cyfrowych oraz, o czym mówi się coraz głośniej, nie mającymi precedensu zmianami klimatycznymi. O ile przyszłość demograficzną można w łatwy sposób nakreślić nawet na najbliższe kilkadziesiąt lat, o tyle rewolucja technologiczna i ocieplenie klimatu są dużo mniej przewidywalne. Tym niemniej, myśląc o mieszkalnictwie jutra, należy je uwzględniać, gdyż nowoczesne technologie mogą w znacznym stopniu wesprzeć osoby starsze w pozostaniu dłużej samodzielnymi. Już dziś dostępne są na rynku rozwiązania zwiększające ich bezpieczeństwo (np. czujniki dymu czy zalania). Technologie jutra mogą być także pomocą dla opiekunów, których liczba będzie w naszym społeczeństwie maleć wraz ze wzrostem liczby osób w podeszłym wieku. Warto podkreślić fakt, że w latach 2004–2016 ponad 2,5 mln, głównie młodych ludzi, opuściło Polskę. Tak intensywna emigracja odbije się negatywnie na potencjale opiekuńczym. Tradycyjne, wielopokoleniowe rodziny, w których zajmowano się starszymi, będą należeć do rzadkości.

Zmiany klimatyczne oznaczają m.in. coraz większą liczbę upalnych dni w roku. Badania dowodzą, że w trakcie fal gorąca znacząco rośnie śmiertelność osób starszych. Dlatego należy wprowadzać w mieszkaniach rozwiązania pozwalające na łagodzenie negatywnych skutków zmian.

Jak mieszkają polscy seniorzy?

Według badań polscy seniorzy żyją samotnie lub w parach z małżonkami. Model wielopokoleniowy stanowi zaledwie 15% przypadków. Prognozy wskazują, że w najbliższych latach wzrastać będzie liczba jednoosobowych gospodarstw domowych, prowadzonych przez osoby w wieku 60 i więcej lat. Samotność stanowi jeden z głównych problemów wymienianych przez seniorów. Jest ona często potęgowana brakiem możliwości codziennego wyjścia z mieszkania, a także niskimi dochodami, niepozwalającymi na wydatki związane z rozrywką, życiem kulturalnym i towarzyskim.

Mimo że znakomita większość seniorów (85%) tworzy jedno- lub dwuosobowe gospodarstwa domowe, tylko 1/5  z nich zajmuje przestrzenie o optymalnym metrażu (40–60 m²)1. Pozostali żyją w zbyt małych bądź zbyt dużych mieszkaniach. Obok zajmujących za ciasne lokale są ci, którzy użytkują bardzo duże mieszkania w starym budownictwie lub mają domy jednorodzinne. Aż 1/5 seniorów mieszka w domach jednorodzinnych, położonych często na terenach peryferyjnych z utrudnionym dojazdem. Taka lokalizacja to duże wyzwanie dla świadczenia usług opiekuńczych, co sprzyja pozostawaniu w izolacji. Ponadto, bardzo duży problem stanowi utrzymanie za dużych domostw, pochłaniających znaczne części skromnego budżetu osób często już nieaktywnych zawodowo. Nie jest przypadkiem, że wśród ludzi w podeszłym wieku występuje zjawisko ubóstwa energetycznego i związane z nim np. użytkowanie nieekologicznych technologii grzewczych.

Seniorzy mieszkają głównie w lokalach powstałych przed 1989 rokiem, najczęściej wybudowanych w okresie socjalizmu. Są to obiekty, do których wprowadzili się jako ludzie młodzi i nigdy ich nie zmienili. Mieszkania te cechują się często substandardowym metrażem i nieprzystosowaniem do użytkowania przez osoby z niepełnosprawnością ruchową. Wiele budynków, w których są one zlokalizowane, nie jest wyposażonych w windy, co powoduje, że seniorzy mają poważne trudności z samodzielnym wychodzeniem z domu (tzw. pułapka czwartego piętra).

Mimo deklarowanych w badaniach mankamentów zajmowanego lokalu, większość seniorów nie chce się przeprowadzać. Czują się bardzo związani z okolicą oraz sąsiadami, z którymi utrzymują często bliskie relacje i wzajemnie sobie pomagają. Gotowość do zmiany miejsca zamieszkania lub remontu maleje wraz z wiekiem. Dużo prawdy jest w stwierdzeniu, że „starych drzew się nie przesadza” – im mamy więcej lat, tym przeprowadzka lub nawet remont są dla nas wydarzeniem bardziej stresującym. Dlatego rekomenduje się, by do docelowego lokalu, w którym spędzimy resztę życia, przeprowadzić się w okolicach 60. roku życia.

Założenia projektowe

Zamiast triady Witruwiusza (trwałość, użyteczność, piękno) w projekcie mieszkania przyjaznego dla osób starszych obraliśmy trzy zasadnicze cele: bezpieczeństwo, komfort oraz łatwość w utrzymaniu. Na każdy z nich składa się kilka aspektów.

U SIEBIE MIMO WIEKU, rzut mieszkania modelowego.

Na poziom bezpieczeństwa w równym stopniu wpływają  zarówno zabiegi zwiększające jego poczucie, jak i faktyczne środki ograniczające zagrożenia. W projekcie uwzględniono oba te zagadnienia. Prawie połowa wypadków osób po 60. roku życia ma miejsce w zajmowanych przez nich mieszkaniach. Są to najczęściej zdarzenia związane z poruszaniem się, zmianą pozycji lub obsługą sprzętów domowych. Oba rodzaje mogą być efektem błędu w ocenie lub orientacji przestrzeni bądź wynikają z braku odpowiedniej ergonomii. Mieszkanie U SIEBIE MIMO WIEKU ma przejrzysty rzut ograniczający odległości i konieczne zmiany kierunków przy poruszaniu się między głównymi strefami. Miejsca jest na tyle dużo, by można było przemieszczać się bez przeszkód, a także mieć możliwość oparcia się w razie utraty równowagi. Podłogi mają powierzchnię utrudniającą poślizgnięcie się, a wzdłuż ścian zamontowane są poręcze. Kontrasty w wystroju pomagają odnaleźć kontakty, przełączniki, drzwi. Dodatkowo, podłogę na drodze z sypialni do przedpokoju i toalety wyposażono w automatyczne, skuteczne, lecz nieoślepiające oświetlenie nocne. Faktura czy kształt elementu przekazują informacje także za pomocą zmysłu dotyku, np. o bliskim krańcu poręczy. Zredukowano konieczność wykonywania czynności niosących ryzyko upadku. Brodzik prysznica wkomponowano w odpowiednio ukształtowaną, całkowicie pozbawioną barier podłogę łazienki, która dzięki wyposażeniu w ogrzewanie podłogowe szybciej schnie i staje się mniej śliska. Nie ma konieczności przesiadania się z toalety na bidet – obie funkcje spełnia jedno urządzenie. Automatyka budynkowa przestaje być postrzegana jako gadżet, coraz częściej trafia „pod strzechy”, gdzie może wyraźnie podwyższyć poziom bezpieczeństwa. System ma funkcję przypominania o otwartym oknie, pozostawionym włączonym żelazku lub koniecznych zakupach. Najpierw o wykrytym zalaniu sygnałem powiadomi użytkownika, potem – jego bliskich, a w wypadku braku reakcji – służby lub sam odetnie zasilanie wodą. Takie rozwiązanie jest dość rozbudowane, jednak są też inne udogodnienia, jak np. elektroniczny wizjer ułatwiający zidentyfikowanie osoby pukającej do drzwi.

U SIEBIE MIMO WIEKU, łazienka w mieszkaniu modelowym, fot dzięki uprzejmości autorów.

Bezpieczeństwo to sprawa elementarna, ale liczne systemy podwyższające komfort użytkownika na co dzień składają się na jego lepszą kondycję. Jeśli zdamy sobie sprawę z faktu, że seniorzy jako osoby nieaktywne zawodowo większość czasu spędzają w mieszkaniach, to zrozumiemy, że komfort wnętrz znacząco wpływa na ich zdrowie. Nie chodzi o wyręczanie użytkownika w wykonywaniu codziennych czynności, ale o zniesienie niewygód i zapewnienie optymalnych warunków dla aktywności. Wyróżniamy pięć podstawowych aspektów komfortu, w każdym z nich zaproponowano stosowne rozwiązania.

Jakość powietrza to wypadkowa możliwości przewietrzania i obecności zanieczyszczeń. Zadbano o łatwość otwierania okien, możliwość wyjścia na taras (stanowi on 1/5 powierzchni całego mieszkania). Materiały wykończenia wnętrz mają zminimalizowaną emisję lzo i formaldehydu, większość nie przyjmuje brudu i nie elektryzuje się. Interwencyjnie może być uruchamiany przenośny oczyszczacz powietrza z funkcją nawilżania, co jest istotne dla alergików i astmatyków.

Komfort termiczny jest kombinacją temperatury, powierzchni i ruchu powietrza. Nadmiernym zyskom cieplnym pochodzącym od słońca przeciwdziałają zasłony z wysoko refleksyjną warstwą od strony okna. Część z nich jest uruchamiana automatycznie poprzez czujnik nasłonecznienia (ten sam system odsłania okno w sypialni, aby dopuścić naturalne bodźce do pobudki). Ze względu na coraz częstsze upały, wzmocnione w obszarach miejskich wyspami ciepła, zdecydowano się na instalację systemu klimatyzacji. Ma on również funkcję ogrzewania, co pozwala uniezależnić się od ustawień c.o. dla budynku.

Światło naturalne i regulowane oświetlenie sztuczne w połączeniu z zestawieniami kolorystycznymi wnętrza dają wygodę w orientacji w przestrzeni i pozwalają na dostosowanie do danej czynności lub pory dnia. Zmienne barwa oraz natężenie umożliwiają naśladowanie naturalnego światła słonecznego w cyklu dziennym i przeprowadzanie korekty w stymulacji wzroku dla osób z demencją (często nadpobudliwych, z zaburzoną orientacją dzień – noc) lub z depresją.

Komfort akustyczny to nie tylko kwestia hałasu, czy raczej jego braku, w mieszkaniu. W projekcie wzięto pod uwagę wskaźnik sti. Dla osób z problemami słuchu istotna jest bowiem nie tylko siła głosu, lecz także jego klarowność. Poprzez pozbycie się pogłosu w mieszkaniu ograniczamy konieczność np. głośnego słuchania telewizji bądź radia. Pochłaniacze akustyczne ukryto w naściennych grafikach i elementach sufitu.

Jednym z bardziej złożonych zagadnień jest utrzymanie dobrej ergonomii lokalu w miarę zmian w sylwetce czy sposobie poruszania się użytkownika. W pewnym wieku postępuje ograniczenie zasięgu ramion, poruszamy się za pomocą laski, chodzika lub na wózku. Mieszkanie zostało tak zaprojektowane, by dać możliwość odpowiedniego doposażenia niwelującego te niedogodności. Są to obniżane szafki kuchenne, regulowana wysokość blatu i biurka oraz całkowicie elastyczna aranżacja łazienki. Sprzęty, takie jak umywalka czy siedzisko prysznica, można przesuwać nie tylko w pionie, ale i w poziomie, co umożliwia wygodniejszą samoobsługę lub pielęgnację osoby starszej. Dodatkowe oparcia i poręcze są również regulowane i można je błyskawicznie zamontować lub zdjąć. Automatyka pozwala na zdalne uruchamianie sprzętów bez konieczności poruszania się lub zmiany pozycji, jak w przypadku spłuczki toaletowej czy przełączników naściennych.

Łatwość w utrzymaniu mieszkania to zarówno energooszczędne rozwiązania techniczne, jak i odpowiednia aranżacja przestrzeni oraz dobór takich materiałów wykończeniowych, by sprzątanie nie było uciążliwe. Konstrukcja sanitariatów czy odpowiednie powierzchnie podłóg pozwalają ograniczyć użycie agresywnych środków czystości. Niebagatelny wpływ ma też odpowiedni metraż mieszkania dostosowany nie tylko do potrzeb, lecz także do możliwości gospodarzy.

Czy stać nas na mieszkania dostępne seniorom?

Starzenie się społeczeństwa to nie tylko potencjalny problem, ale i szansa. Osoby starsze zaczynają być postrzegane na rynku jako atrakcyjna grupa nabywców, także w sferze nieruchomości i usług projektowych. Jedna z najliczniejszych grup w polskim społeczeństwie to powojenni baby boomers (roczniki z lat 50. i 60.). Mają ustabilizowaną, często dobrą sytuację finansową, dlatego wielu z nich pragnie zapewnić sobie komfortowe warunki na jesień życia, dające możliwość pozostania jak najdłużej sprawnymi i niezależnymi.

U SIEBIE MIMO WIEKU została zaprojektowana z uwzględnieniem polskich uwarunkowań ekonomicznych. Metraż, determinujący cenę zakupu, dobrano tak, by zapewnić konieczną przestrzeń ze względu na szczególne wymagania ergonomiczne użytkowników. Przy odpowiednim rzucie mieszkania jest to osiągalne z pewną dozą komfortu na 50 m². Przy wyborze lokalizacji istotna była bliskość usług, terenów zielonych i komunikacji publicznej. Te cechy pozwalają oszczędzić na bieżących kosztach i konieczności korzystania z samochodu.

Na tle cen nowego mieszkania deweloperskiego realizacja według koncepcji u siebie mimo wieku nie powinna odstraszać. Koszty zakupu stanu surowego są porównywalne – dostosowanie rzutu mieszkania czy układu podstawowych instalacji jest dziś w wielu inwestycjach darmowe na etapie przedrealizacyjnych zmian lokatorskich. Materiały wykończeniowe nie powinny generować znacznych różnic dla obu typów mieszkań. Mogą być one odczuwalne przy organizowaniu kuchni i łazienki – dwóch najbardziej kosztochłonnych pozycji w budżecie. Warto jednak dodać, że ich wyposażenie można, przy racjonalnym projekcie, realizować etapami. Co ważne, w niektórych przypadkach inwestycja w droższy sprzęt pozwoli oszczędzić na drogiej powierzchni lokalu. Przykładem może być relatywnie kosztowna miska ustępowa z funkcją mycia, zastępująca tradycyjną toaletę z osobnym bidetem. Wiele elementów wyposażenia mieszkania ułatwiających funkcjonowanie mimo ograniczeń, jak choćby poręcze wzdłuż ścian, można kupić i zainstalować, dopiero kiedy zaistnieje taka konieczność.

U SIEBIE MIMO WIEKU, widok na salon z kuchnią i hall, fot. dzięki uprzejmości autorów.

Inwestor indywidualny może dostrzegać w mieszkaniu zgodnym z koncepcją U SIEBIE MIMO WIEKU nie tylko własne docelowe lokum, ale też atrakcyjną nieruchomość na wynajem. Bowiem mimo popularności takich mieszkań (zarówno najem krótko-, jak i średnioterminowy), brak jest lokali, z których mogłyby skorzystać osoby z ograniczoną sprawnością, choćby okresowo. Jak pokazują zapytania odwiedzających mieszkanie, popyt na takie obiekty jest niemały. Trzeba też podkreślić, że mieszkania przygotowane dla poszerzonej grupy użytkowników, z rozwiązaniami uwzględniającymi podwyższoną trwałość, wolniej starzeją się pod względem technicznym, co sprzyja przeciwdziałaniu deprecjacji nieruchomości.

Inwestując w mieszkanie według koncepcji U SIEBIE MIMO WIEKU, czyli przestrzeń bezpieczniejszą i bardziej dostępną, można spodziewać się oszczędności na opiece zdrowotnej czy odsunięcia w czasie konieczności korzystania z opieki społecznej. Przesunięcie choćby o dwa lata utraty niezależności i związane z tym koszty pobytu w jednostce opiekuńczej z powodzeniem pozwalają sfinansować większość „specjalistycznych rozwiązań” zastosowanych w tym modelu.

Ten akurat wymiar powinien być ważny nie tylko dla przyszłych seniorów czy ich bliskich, ale przede wszystkim dla państwa, w którym profilaktyka w postaci mieszkań przyjaznych osobom starszym może być olbrzymim odciążeniem dla budżetu polityki społecznej i zdrowotnej.

Doświadczenia z projektu

Z kilkuletniej już perspektywy można wskazać najważniejsze wyzwania podczas projektowania i realizacji mieszkania u siebie mimo wieku. Architekt musi z jednej strony sprostać obecnym i przyszłym wymaganiom użytkownika takiego lokalu. Równocześnie powinien uniknąć stygmatyzacji planowanej przestrzeni rozwiązaniami, które zdradzałyby ułomności użytkowników.

Drobiazgi sentymentalne, pamiątki stanowią ważny element oswajania przestrzeni. Jednak w nadmiarze utrudniają użytkowanie czy nawet zagrażają bezpieczeństwu. W U SIEBIE MIMO WIEKU zaproponowano miejsce na zestaw zdjęć z pogodnych wydarzeń w życiu gospodarzy (urlopy, radosne wydarzenia rodzinne), ograniczono jednocześnie powierzchnie odstawcze i wymuszono tym samym swoistą selekcję pozostałych „sentymentaliów”.

Projektowanie dla osób starszych mieszkań o kompaktowych wymiarach i zmiennych wymaganiach funkcjonalnych wymaga systemu otwartego. Z jednej strony nie wiadomo, kiedy i jakiego specjalnego sprzętu domowego będzie wymagał użytkownik, z drugiej – przy dzisiejszym tempie rozwoju wyposażenia mieszkań, w tym automatyki, trudno przewidzieć, jakie udogodnienia pojawią się na rynku. Dobrze jest zatem zaprojektować pewne nadmiary w instalacjach czy konstrukcji ścian.

Wreszcie trzeba przyznać, że przy tak niewielkim metrażu mieszkania i specyfice użytkowania nie ma nieistotnych detali. Oto mamy przypadek projektu całościowego – od ścian po meble. Jest to szczególnie trudne dla projektantów, którym często obce są przypadłości zdrowotne osób starszych. Podczas prowadzonych w mieszkaniu szkoleń z użyciem specjalnych skafandrów umożliwiamy doświadczanie przestrzeni z perspektywy ludzi dotkniętych ograniczeniami starczymi.

W projekcie mieszkania założono sporo miejsca na innowacje, w tym innowacje poprzez automatykę. Jednak musiała ona być przyswajalna dla osób przyzwyczajonych do tradycyjnych rozwiązań. Mamy tu zatem automatykę z ludzką twarzą – możliwe są np. zawansowane ustawienia oświetlenia – scenariusze iluminacji, ale nadal funkcjonuje obsługa za pomocą typowych przełączników.

Plany na przyszłość

U SIEBIE MIMO WIEKU jest pierwszą w Polsce inicjatywą popularyzującą mieszkanie przyjazne starzeniu się przez realizację mieszkania wzorcowego. Od samego początku funkcjonuje ono jako obiekt otwarty publicznie, jest miejscem spotkań specjalistów i osób zainteresowanych oraz potencjalnych użytkowników. Wspierani przez producentów i oferentów usług pracujemy nad kolejnymi ulepszeniami tej koncepcji i staramy się upowszechniać wiedzę o projektowaniu dla osób w wieku 60+. Pokazujemy dostępne rozwiązania zarówno inwestorom indywidualnym, jak i deweloperom oraz instytucjom publicznym, dzielimy się wiedzą z kolegami architektami. Opracowaliśmy poradnik dla seniorów o tym, jak urządzić własne mieszkanie. Goszcząc ich, prowadzimy badania ankietowe, które pomogą poszerzyć wiedzę na temat ich potrzeb mieszkaniowych.

U SIEBIE MIMOW WIEKU, choć ma całkowicie oddolny charakter, może być postrzegane jako polski wkład w innowacje na rzecz mieszkalnictwa senioralnego w Europie. Inicjatywa została dostrzeżona przez instytucje europejskie (EIP AHA).

Zdajemy sobie sprawę, że spopularyzowanie mieszkań przyjaznych starzeniu się to tylko pierwszy konieczny krok. Mamy ambicję wspierać powstawanie budynków i przestrzeni publicznych sprzyjających integracji przestrzennej i społecznej, w których mogłyby przebywać osoby starsze. Chcemy sprawiać, by hasło u siebie mimo wieku mogło być aktualne także w odniesieniu do całych miast.

 

PRZYPISY:

  1.  A. Cieśla, J. Cieśla, R. Iwański, Mieszkania seniorów w Polsce, w: Raport o stanie polskich miast. Mieszkalnictwo społeczne, Warszawa 2018, online: http://obserwatorium.miasta.pl/mieszkalnictwo-spoleczne-raport-o-stanie-polskich-miast/ (data dostępu: 11.08.2019).

 

 

 

 

 

Agnieszka Cieśla
dr inż. arch. Agnieszka Cieśla

adiunkt na Wydziale Geodezji i Kartografii PW, członek grupy doradczej przy KE do Programu Horyzont 2020 oraz grupy D4 przy Europejskim Partnerstwie na Rzecz Zdrowego i Aktywnego Starzenia, inicjatorka i organizatorka wzorcowego mieszkania seniora

Jan P. Cieśla
dr inż. arch. Jan P. Cieśla

ekspert w dziedzinie budownictwa zrównoważonego oraz zdrowia w budynkach, współautor publikacji Cechy bezpiecznego mieszkania seniora, twórca wzorcowego mieszkania seniora U SIEBIE MIMO WIEKU

reklama

Warto przeczytać

Brak powiązanych artykułów.