Facebook

Idee i narzędzia. Warunki wykonywania zawodu

Z:A 85

KATEGORIA: Prawo

Uprawiający praktycznie zawód architekta jeszcze nigdy nie byli w tak trudnej sytuacji. „Tsunami” zmian w prawie inwestycyjnym, nielojalność środowiskowa w kształtowaniu cen usług projektowych, niesymetryczność umów w zamówieniach publicznych to kilka z głównych problemów, obok niezwykłej kreatywności w interpretowaniu przepisów przez organy aa-b i samych nas – architektów. W tym tekście zajmiemy się podstawami dla naszej pracy.

W tym tekście zajmiemy się podstawami dla naszej pracy.

CO TO JEST UMOWA?

„Umowa – pisemne lub ustne porozumienie stron, mające na celu ustalenie wzajemnych praw i obowiązków” [1].

„Umowa, kontrakt (łac. contractus) – w prawie cywilnym zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki (…). Na umowę składają się dwa lub więcej zgodnych oświadczeń woli (konsens) zmierzających do zawarcia umowy danego rodzaju” [2].

NAJPOWSZECHNIEJSZE UMOWY

Warto zdać sobie sprawę, że dokonując codziennych zakupów, podejmujemy jedną z najpowszechniejszych czynności prawnych, tj. zawieramy umowę kupna-sprzedaży. Mimo że prawa i obowiązki stron zostały prawnie zagwarantowane (Kodeks cywilny, ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta), a czynności kupna i sprzedaży należą do najpowszechniejszych czynności, w praktyce codziennego życia rozwiązanie konfliktu, który może wyniknąć pomiędzy konsumentem i sprzedającym, nie zawsze jest łatwe. Skala problemów rośnie przy usługach, a szczególnie usługach o wysokim stopniu skomplikowania procesu ich wykonania.

PRECYZJA ZAPISÓW

Trudno przewidzieć skutki działań, gdy obowiązki i prawa stron nie zostaną jednoznacznie uregulowane w umowie. Im więcej jest niewiadomych, tym bardziej powodzenie zadania zależy od dobrej woli stron. Im większa redukcja postanowień umownych, tym bardziej umowa przypomina jedynie obustronną deklarację. Jej realizacja uzależniona jest wówczas od intencji, podczas gdy oczekiwania stron zmieniają się pod wpływem wydarzeń i wraz z upływem czasu.

INTENCJE STRON

Strony, zawierając umowę, zwykle prezentują pozytywne nastawienie do siebie nawzajem. Ich wspólnym celem jest zrealizowanie zadania. Kiedy pojawiają się problemy, zmieniają się jednak relacje. Znaczenia nabierają straty, chęć znalezienia winowajcy i rekompensata. Pojawiają się konsultanci, a wola wspólnego działania i zrealizowania zadania zdecydowanie się osłabia, aż w końcu zanika. Warto pamiętać o zasadzie: „Im więcej, tym mniej”, tzn. im więcej precyzji w regulacjach umownych, tym mniej niespodzianek podczas realizacji zadania.

BALAST W CZASIE POKOJU, SZALUPA NA CZAS WOJNY

Nie istnieje umowa idealna. Wiele zapisów w pewnych okolicznościach może stać się obciążeniem lub powodować konieczność dodatkowych czynności niezwiązanych bezpośrednio z zadaniem. Architekt to wolny zawód. Nie lubimy ograniczeń swojej wolności pracy, nie lubimy też być nazbyt ponaglani. Gdy wszystko idzie zgodnie z planem, umowa wydaje się do niczego niepotrzebna, a nawet wydaje się przeszkadzać. Umów nie pisze się jednak na czas pokoju. Mają na celu zapobiec eskalacji konfliktów, doprowadzić do skutecznego zakończenia czynności, pomimo pojawiających się problemów. W skrajnych przypadkach umowa musi pozwolić na kontrolowane zakończenie działań bez osiągnięcia celu.

UMOWA SŁOWNA: „DOGADAMY SIĘ”, „BĘDZIE PAN ZADOWOLONY”

Kodeks Etyki Zawodowej Architektów w Regule 3.7 zobowiązuje nas do pisemnej formy umowy, pomimo że Kodeks cywilny dopuszcza formę słowną:

„Architekci nie podejmują się świadczenia usług zawodowych, jeśli strony nie uzgodnią na piśmie warunków zlecenia, a w szczególności:

  • celu i zakresu prac;
  • podziału odpowiedzialności;
  • ograniczenia odpowiedzialności;
  • budżetu/kosztów realizacji przedsięwzięcia;
  • honorariów lub metod ich wyliczenia;
  • postanowień określających warunki rozwiązania umowy”.

Precyzyjne opisanie zadania, czyli zakresu pracy architekta, to – poza określeniem wynagrodzenia i terminów – warunek konieczny do uprawdopodobnienia zawarcia bezpiecznej umowy o prace projektowe. Rozmijanie się interesów uczestników procesu inwestycyjnego jest powszechne, a odpowiedzialność wynikająca z regulacji Prawa budowlanego wiąże się także z zakresem praw, które wraz z dokumentacją autor przekazuje inwestorowi. To, na co godzą się strony umowy, ma niezwykle istotne znaczenie dla zachowania gwarancji i rękojmi, które w przypadku braku ochrony ubezpieczeniowej architekta mogą okazać się iluzoryczne. Nie jest ona możliwa bez ujęcia odpowiedzialności projektanta w racjonalne ramy.

 

il. Edgar Bąk

RAMOWA UMOWA KONTRAKTOWA

Komplikacje mnożą się, gdy przedmiot umowy wykracza poza zakres projektowy architekta i obejmuje działania innych podmiotów. Przybiera ona wówczas najpowszechniej spotykaną na rynku formułę umowy kontraktowej, łączącej umowę z gwarantowanym sukcesem (o dzieło, tj. wykonanie projektu) z umową z gwarantowaną dbałością (zlecenie), czyli reprezentowaniem inwestora. Konsekwencje przeplatania się tych aktywności są dla architekta niebezpieczne, jeżeli scala się odpowiedzialność za odrębne czynności. Proces wymaga ujęcia w precyzyjne ramy – dla zrozumienia i uporządkowania zasad, jakimi powinny kierować się strony.

Gdy w IV kadencji tworzyliśmy w Zespole ds. Warunków Wykonywania Zawodu przy Radzie Małopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP „Ramowy projekt umowy na prace projektowe”, dochodziły do nas głosy, że nie ma sensu regulować wszystkich zapisów, bo niektóre sprawy nie wymagają sztywnych ram i konieczna jest swoboda negocjacji oraz zapisów między stronami.

Praktyka pokazała coś przeciwnego – im więcej tematów zostało „złapanych w ramy”, tym sprawniej i bezpieczniej poruszaliśmy się w negocjacjach. Praktyka pokazała także, że mechanizm, którego nazwa może brzmieć niepopularnie, a nawet sprzecznie z idealistycznymi hasłami, może być narzędziem znacznie skuteczniejszym w praktycznej ochronie tej idei.

PRAWA DO DOKUMENTACJI – TYPOLOGIA

Komisja ds. Warunków Wykonywania Zawodu, powołana przez KRIA RP, w V kadencji naszego samorządu prowadziła badania i prace, których efektem jest próba precyzyjnego opisania zakresu praw, jakie praca architekta generuje na kolejnych etapach procesu inwestycyjnego. Miało to na celu określenie adekwatnej części wynagrodzenia, odpowiedniego poziomu odpowiedzialności i powiązanego z nim zakresu udzielanych gwarancji i rękojmi. Powstająca w ten sposób typologia ma ułatwić przypisanie konkretnemu postępowaniu rozwiązania optymalnego dla zadania, zarówno w tradycyjnym procesie projektowym, jak i przy wykorzystywaniu technologii BIM.

Ma to pomóc profilować „Ramowy projekt umowy na prace projektowe” przygotowany (przez Zespół ds. Warunków Wykonywania Zawodu przy Radzie Małopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP) jeszcze w IV kadencji samorządu, równolegle do zmieniającego się środowiska prawnego i technologicznego. Ma to także ułatwić wypracowanie zasad przekazywania praw, finansowania i bezpieczeństwa dla kształtującej się na naszych oczach, zaawansowanej technologicznie, nowej formy dokumentacji.

BADANIA I DIAGNOSTYKA

Podczas grudniowego Zjazdu Krajowego (w 2021 roku) zaprezentowaliśmy efekty prac KWWZ KRIA, które powstały przy współpracy z Komisją Prawa Zamówień Publicznych KRIA. Wśród nich – obok dokumentów związanych z organizowaniem konkursów, tj. regulaminu konkursu jednoetapowego i regulaminu konkursu dwuetapowego – przedstawiliśmy konieczne załączniki, wśród których jest wzór umowy na prace projektowe (IPU). Opisaliśmy w nim pięć najistotniejszych elementów umowy. Są nimi:

  • zakres pracy, zakres umowy;
  • wycena, harmonogram, obowiązki stron;
  • definicja wady oraz gwarancja, rękojmia;
  • prawa i obowiązki dotyczące przedmiotu umowy;
  • przekazanie prawa do przedmiotu umowy.

PIĄTY ELEMENT

Piąty element, tj. przekazanie prawa do przedmiotu umowy, przedstawia systematykę mechanizmów przekazywania praw autorskich w procesach inwestycyjnych. Jest ona wynikiem przeprowadzonych przekrojowo badań w latach 2014–2021 przez ZWWZ MPOIA RP oraz KWWZ KRIA:

  • nad rzeczywistymi przypadkami, z jakimi spotkali się architekci – członkowie MPOIA RP;
  • w związku ze sprawami prowadzonymi przed OROZ, OSD;
  • nad wynikami monitoringu postępowań;
  • podczas działań związanych z przygotowaniem postępowań konkursowych, w tym negocjacji z zamawiającymi publicznymi podczas współpracy z SARP oddział Kraków.

Podczas pracy zespołu przedstawiliśmy i omówiliśmy różne zdiagnozowane modele przekazania praw autorskich. Jednak rozwiązaniem optymalnym, rekomendowanym przez ZWWZ MPOIA RP oraz KWWZ KRIA, i wyjściowym podczas negocjacji z zamawiającymi jest model, w którym prawa autorskie pozostają u projektanta do końca trwania inwestycji. Zapewnia to hermetyczność działań PROJEKTANT – DOKUMENTACJA/AUTOR – DZIEŁO podczas całego procesu inwestycyjnego i realizację projektu z pełną kontrolą we wszystkich fazach. Podczas negocjacji z zamawiającymi ten model jest modelem wyjściowym.

DOKUMENTACJA CYFROWA

Jeszcze niedawno przekazywanie edytowalnego materiału cyfrowego ułatwiającego inwestorowi samodzielne działania, w tym zlecanie innym podmiotom zależnych opracowań projektowych, nie było powszechne. Oprócz dodatkowego wynagrodzenia architekci oczekiwali ustaleń precyzujących prawa do tego specyficznego pakietu informacji. Edytowalne pliki bardzo często zawierają elementy stanowiące własność intelektualną projektanta. W dzisiejszych realiach, gdy parametryczny model inwestycji coraz częściej staje się wymaganą częścią dokumentacji, zagadnienie to wymaga wyjaśnienia i uregulowania. Ważną rolę odgrywać w nim będzie problematyka praw autorskich. Nad tą kwestią łamią sobie głowy od dawna specjaliści od BIM, ale jak dotąd nie udało im się jej jednoznacznie rozstrzygnąć. Na docelowym poziomie dojrzałości iBIM (ang. interoperable BIM) chodzi o zarządzanie jednym modelem w całym cyklu życia budynku. Będą go więc współtworzyć, przez uzupełnianie w kolejnych fazach, różne podmioty: projektanci, wykonawcy, zarządcy itd., a dostęp do niego i możliwość wykorzystywania powinni uzyskać wszyscy interesariusze. To zmienia i komplikuje kwestie własności, autorskich praw majątkowych, osobistych praw autorskich, integralności utworu itd.

Wierzymy, że wyniki przeprowadzonych przez nas prac i badań przyczynią się do uregulowania zagadnień najistotniejszych z punktu widzenia praktycznej ochrony zawodu architekta. Mamy także nadzieję, że przyczynią się do praktycznej ochrony interesu społecznego, zwanego także publicznym. Architekt bowiem to zawód zaufania publicznego. Winniśmy zawsze pamiętać o tym podczas naszej pracy, gdyż tylko ona może potwierdzić ten fakt wszystkim naszym partnerom, a szczególnie inwestorom zamawiającym nasze usługi. •

 

1. Słownik Języka Polskiego PWN, online: https://sjp.pwn.pl [data dostępu 29.04.2022].

2. Wikipedia, online: https://pl.wikipedia.org/wiki/Umowa [data dostępu 29.04.2022].

Piotr Chuchacz
Piotr Chuchacz
Architekt IARP

przewodniczący Rady MPOIA RP VI kadencji; koordynator Zespołu Warunków Wykonywania Zawodu MPOIA RP, wiceprzewodniczący Komisji Warunków Wykonywania Zawodu KRIA RP

Marek Tarko
Marek Tarko
Architekt IARP

wiceprzewodniczący Rady MPOIARP VI kadencji, przewodniczący Komisji ds. Warunków Wykonywania Zawodu KRIA RP

reklama

Warto przeczytać