Facebook

Biura w rzeczywistości popandemicznej

Z:A 81

KATEGORIA: Praktyka

Pandemia covid-19 spowodowała zmiany w działaniu większości sektorów gospodarki. Jakie zmiany czekają w przyszłości biura i budynki biurowe. Czy będą one dalej potrzebne, a jeżeli tak, to jak bardzo?

 Zagrożenie epidemiczne wpłynęło zarówno na sposób pracy, jak i potrzebę redefinicji utrzymywania dużych, scentralizowanych biur przez różne instytucje. Korekty wymaga również sformułowanie potrzeby zmiany działania budynków i przestrzeni biurowych. Modyfikacje dotychczasowego stanu rzeczy wynikają z następujących czynników: chęci ochrony zdrowia, bezpośrednich uwarunkowań prawnych, potrzeby zmiany zachowania pracowników oraz ich ochrony przed przymusowym pobytem na kwarantannie w wyniku kontaktu z osobą zakażoną. Pierwszym efektem pandemii jest rozszerzenie modelu leżącego u podstaw projektowania budynków i przestrzeni biurowych. W tym zakresie dotychczasowa strategia skoncentrowana na satysfakcji, motywacji i produktywności pracowników została uzupełniona o troskę o ich zdrowie, dobre samopoczucie i dobrostan. W sytuacji ograniczeń związanych z rygorem epidemicznym większą wagę przywiązujemy do jakości otaczającej nas przestrzeni. Okazuje się, że niezauważane dotąd powierzchownie pobliskie otoczenie jest ważne. Zarówno mieszkanie, gdzie spędzamy więcej czasu, jak i bezpośrednie sąsiedztwo, w którym zaczynamy wymagać funkcjonalności. Przekłada się to na świadomość roli właściwego nasycenia usługami każdego rejonu miasta, tak żeby potrzebny program znajdował się w zasięgu nie przekraczającym 10–15 minut. Konsekwencją tego jest rozumienie budynku biurowego jako części tkanki miejskiej oraz dążenie do zapewnienia większej różnorodności oraz jakości przestrzeni wspólnej biurowców i biur.

Zmiana środowiska pracy

Już przed pandemią było wiadomo, że praca zdalna nie wiąże się ze spadkiem efektywności i jakości wykonywanych zadań, jednak wolna praktyka wprowadzania zmian w korporacjach, spowodowana obawą przed brakiem kontroli nad pracownikiem i odpowiedniej infrastruktury sprawiała, że ten rodzaj pracy był marginalny. To się zmieniło w wyniku lockdownu, który wymusił dynamiczną implementację nowych metod. Można wydzielić trzy grupy rozwiązań w zakresie zmiany środowiska pracy w przestrzeni biurowej stanowiących odpowiedź na zagrożenie pandemiczne: administracyjne, techniczne oraz pracę zdalną. Grupa rozwiązań administracyjnych, które polegają na zmianie działania biur w zakresie organizacji zarządzania. Przykładami są: zmniejszenie przez 90% pracodawców w Polsce liczby osób mogących przebywać jednocześnie w pomieszczeniach, stosowanie pracy rotacyjnej dla części pracowników czy też ograniczenie użytkowania miejsc wspólnych przez administrację budynku. Rozwojowi i rozszerzeniu uległa także prowadzona polityka informacyjna pomiędzy najemcami powierzchni biurowej a najmującymi. W tych relacjach ważny stał się przepływ danych o zagęszczeniu użytkowników, występujących przypadkach zakażeń oraz kontaktach pomiędzy osobami zakażonymi a pozostałymi w celu ograniczenia zasięgu rozprzestrzeniania się epidemii. Obok kontroli i przestrzegania narzuconego przez przepisy reżimu sanitarnego wprowadzono także regulacje wewnętrzne zarządzających poszczególnymi budynkami oraz przestrzeniami biurowymi. Należało do nich np. mierzenie temperatury, kontrola spotkań i gości, częstsze sprzątanie i dezynfekcja pomieszczeń., Aby ograniczyć kontakty pomiędzy pracownikami, niektórzy zarządzający wprowadzili centralne odbieranie przesyłek dla wszystkich najemców na recepcji i organizację mail roomów lub wydzielili do tego celu oddzielne wejścia do budynków i wyjścia. Grupa rozwiązań technicznych, w tym architektonicznych, polegająca na przebudowie, modernizacji lub rearanżacji przestrzeni biurowych. W pierwszej kolejności są tu stosowane działania, które można wykonać w prosty sposób, bezinwazyjnie oraz w krótkim czasie w celu poprawy warunków sanitarnych, zwłaszcza przy założeniu niskiego budżetu. Wśród nich należy wymienić: reorganizację przestrzeni biurowej, zmniejszenie zagęszczenia, wprowadzenie lekkich przegród, paneli, ścianek i eliminację wieloosobowych biurek, w tym miejsc pracy zlokalizowanych naprzeciwko siebie. Można również uwzględnić indywidualne stanowiska do szkoleń online, wydzielone akustycznie pokoje do wideokonferencji czy przestrzenie do szybkich spotkań. Typem wyposażenia użytecznego w sytuacji potrzeby wydzielenia miejsca są mobilne przegrody oraz meble modułowe, które pozwalają na rearanżację i łatwą zmianą konfiguracji, można je rozstawić, zestawić czy częściowo zdemontować, a następnie wypożyczyć pracownikom. Obserwując te działania, należy stwierdzić, że w najbliższej przyszłości przestrzeń i jej wyposażenie nie powinny być projektowane z myślą o stałych rozwiązaniach. W zakresie wnętrz rozwiązaniem pozytywną wiadomością jest ograniczanie stosowania materiałów trudnych do dezynfekcji. W zamian projektuje się materiały z wplecionymi włóknami, lub naniesionymi powierzchniami ograniczającymi namnażanie drobnoustrojów i roztoczy. Standardem stanie się używanie otwieranych okien.

W efekcie pandemii według raportu Knight Frank blisko 70% firm chce po jej zakończeniu poświęcić więcej uwagi zdrowiu i dobremu samopoczuciu pracowników. Wynika z tego, że sprzyjające temu rozwiązania, tj. zielone dachy i tarasy, naturalne światło, zieleń w biurze, przestrzenie do cichej pracy i sale relaksu, będą często spotykane w przyszłych aranżacjach biurowych. Przeprowadzone przez autora prace studialne wskazują, że warto zwrócić uwagę na rozwiązania w strukturze samego budynku biurowego, służące nowym zasadom bezpieczeństwa sanitarnego. Mogą one zostać zastosowane w nowoprojektowanych budynkach i są związane z poprawą komunikacji i innym układem przestrzeni wspólnych. Ich celem jest osiągnięcie właściwego dystansu społecznego, co można uzyskać poprzez zwiększenie kubatury przestrzeni w strefach przeznaczonych na miejsca spotkań. Tradycyjny schemat komunikacji pionowej w budynkach biurowych polega na jednym lobby windowym, z którego dostępna jest grupa wind obsługująca wszystkie piętra. Sprzyja to transmisji wirusa, ponieważ wszyscy użytkownicy budynku mogą spotkać się we wspólnej przestrzeni. W wyniku wariantowych analiz okazało się, że korzystne pod kątem ograniczenia transmisji wirusa było rozdzielenie wind na grupy obsługujące oddzielne kondygnacje oraz wprowadzenie ruchomych schodów obsługujących pierwsze piętro. Pozwala to na ograniczenie kontaktów użytkowników w całym budynku.. W przypadku stosowania garażu podziemnego powyższa strategia powinna być połączona z rozdzieleniem stref parkingowych na obsługujące poszczególne piętra oraz najemców, aby ograniczyć kontakty użytkowników różnych pięter w tej strefie obiektu. W przyszłości warte uwagi jest używanie klatek ewakuacyjnych jako części podstawowej komunikacji pionowej, ponieważ w wypadku takiej formy przemieszczania się pomiędzy kondygnacjami można zachować dystans społeczny, co jest nieosiągalne w przypadku korzystania z wind. Aby zwiększyć użytkowanie klatek schodowych w komunikacji pionowej, należy umieścić je przed grupami wind, a nie tradycyjnie ukryć za nimi, a następnie „otworzyć” je przeszklonymi ścianami w stronę hallu windowego. Pozytywnym rozwiązaniem z punktu widzenia ograniczenia transmisji wirusa jest wydzielenie podczas prac projektowych strefy przestrzeni najmu, w której mogą być aranżowane sale spotkań, oraz zwiększenie w nich kubatury. Daje to więcej powietrza na osobę i wraz z odpowiednią instalacją jego wymiany na godzinę wpływa na rozpraszanie aerozolu zawierającego cząstki wirusa. Miejscami sprzyjającymi zmniejszaniu dystansu społecznego są pomieszczenia sanitarne oraz socjalne. Aby ograniczyć tam ryzyko transmisji wirusa, rozwiązaniem może być ich rozproszenie na szereg mniejszych, oraz rezygnacja ze stosowania wspólnych przedsionków w tego typu pomieszczeniach. Kolejną grupę wprowadzanych i rozpatrywanych do wdrożenia rozwiązań stanowią instalacje. W tym zakresie kluczowa dla jakości pracy, samopoczucia pracowników i zmniejszenia zagrożenia epidemiologicznego są czystość i jakość powietrza. Wynika to wprost z roli, jaką mikrozanieczyszczenia i wilgotność odgrywają w transmisji drobnoustrojów. Przykładem takich systemów oczyszczania powietrza w pomieszczeniach zamkniętych jest technologia RCI, (promieniowa jonizacja katalityczna) możliwa do wprowadzenia do instalacji systemu odkażania UV lub przez montowanie dodatkowych filtrów w systemach wentylacji. Rozwiązania instalacyjne polegają m.in. na: całkowitej rezygnacji z recyrkulacji powietrza, zwiększeniu wentylacji powietrzem zewnętrznym, podniesieniu filtracji powietrza do odpowiedniego poziomu, MERV-13 (filtrowane jest 90% cząstek 3–10 ppm), zapewnieniu pracy instalacji w dłuższych okresach (optymalnie 24/7), doposażeniu przestrzeni w przenośne oczyszczacze powietrza (o ile to konieczne), dodaniu urządzeń z odkażaniem UV (np. lamp), utrzymywaniu temperatury i wilgotności w zakresie odpowiednim dla zredukowania transmisji przez dany aerozol (dla COVID-19 przyjęto, że optymalna wilgotność powietrza zapobiegająca transmisji wirusa mieści się w przedziale 40–60%).

Kolejnym rodzajem instalacji, które polepszają działanie biura w sytuacji epidemiologicznej, są instalacje niskoprądowe. Aby minimalizować transmisję wirusa, wprowadzane będą nowoczesne systemy kontroli (np. kamery na podczerwień służące do przesiewowych badań temperatury, kamery do wykrywania maseczek) i zaawansowane rozwiązania cyfrowe. Te innowacje zmierzają w kierunku stworzenia bezdotykowego biura, w którym wyeliminowana zostanie potrzeba korzystania z klamek, przycisków (np. do wind, systemów sterowania), ich kontrolę umożliwiać będzie aplikacja w telefonie lub karty bezdotykowe. Rozwiązania cyfrowe będą polegały na integracji wszystkich systemów budynku wraz z instalacją dodatkowych czujników takich jak czujniki wilgotności, stężenia CO2, pyłów, lotnych cząstek, czujników zajętości oraz kamer. Dzięki połączeniu urządzeń w internecie rzeczy (internet of things) z systemami budynku w sieci obsługiwanej przez aplikacje monitujące możliwe jest rozleglejsze i bardziej precyzyjne zbieranie informacji służących zarządzaniu obiektem i stanem bezpieczeństwa sanitarnego. System rozpoznaje i przesyła informacje o niepokojących zdarzeniach oraz pozwala na nie reagować. Sterowanie i monitoring mogą dotyczyć jakości i ilości powietrza, poziomu temperatury i wilgotności, śledzenia kontaktu, przesyłania danych o zagęszczeniu i lokalizacji ludzi w strefach budynku, aby użytkownik mógł np. znaleźć wolną stację roboczą, drogę lub salę konferencyjną. Aktualna sytuacja panująca w budynku jest monitorowana pod kątem zadanych parametrów oraz wizualizowana w aplikacji zarządcy oraz w aplikacjach udostępnianych użytkownikom w telefonach komórkowych. W wyniku tego korzystanie z biura staje się bezpieczniejsze, wygodniejsze i zoptymalizowane. Działający system może poinformować podczas spotkania o przekroczeniu czasu lub liczby osób w sali, a po spotkaniu zablokować salę i włączyć systemy dezynfekcji UV.

Przykładem aplikacji monitorującej na urządzeniach mobilnych sposób użytkowania biura Symbiosy – program zbierający przez sieć czujników informacje o lokalizacji pracowników, co pozwala na monitorowanie i zachowanie dystansu społecznego, rezerwację sal, znajdowanie wolnego miejsca i identyfikację osób, z którymi miał kontakt zakażony. Aplikacja integruje zasoby techniczne biura. Po zainstalowaniu w smartfonie stanowi bezdotykowy klucz do budynku i jego przestrzeni. Łączy w całość wszystkie systemy – kamery, informacje o miejscach parkingowych, kontrolę dostępu, zagęszczenia, działanie systemów instalacji.

Zielona ściana w holu wieżowca Generation Park Y w Warszawie ; autorami zielonej kompozycji są projektanci z Uroczyska Zielone-Ściany, fot. materiały prasowa / SKANSKA

Praca zdalna

Praca zdalna to ostatnia grupa rozwiązań wprowadzanych w sytuacji epidemicznej. Jej stosowanie w Polsce bezpośrednio sprowokowały zapisy specustawy z 8 sierpnia 2020 roku, dającej pracodawcy taką możliwość.. Po jej wprowadzeniu, odsetek osób pracujących zdalnie zwiększył się u nas ponad dwukrotnie we wszystkich sektorach– z 4,6% przed pandemią do 13,1% w II kwartale 2020 roku (dane dla wszystkich sektorów gospodarki, Bojęć i inni 2021). Znacząca skala tego zjawiska nastąpiła także za granicą. W Stanach Zjednoczonych w czerwcu 2020 roku odsetek osób pracujących zdalnie sięgnął 62% pracowników biurowych. Pierwsze takie doświadczenia okazały się pozytywne zarówno dla pracodawców – którzy w badaniach w 85% twierdzili, że elastyczność miejsca pracy prowadzi do większej wydajności (74% dyrektorów finansowych deklarowało, że zamierza na stałe wdrożyć w firmach pracę zdalną), jak i pracowników, którzy w ankietach twierdzili, że są bardziej lub tak samo produktywni – odpowiednio 41% i 28% w Stanach Zjednoczonych i 43% i 41% w Polsce. Większość pracowników chciałaby w przyszłości także częściowo pracować zdalnie. Dużym argumentem za jest w ich przekonaniu oszczędność czasu na dojazdach do pracy. Jednocześnie w przypadku takiej potrzeby pracownicy zwiększyli wykorzystanie środków przemieszczania ograniczających kontakty społeczne, m.in. rowery czy hulajnogi, a w korzystnych lokalizacjach decydowali się na spacery. Mimo statystyk wykazujących korzyści z home office widoczne są oznaki wskazujące, że całkowite przejście na pracę zdalną nie wydaje się możliwe. W ankietach, za niesprzyjające jej wskazuje się takie czynniki, jak: brak bezpośredniego kontaktu, izolacja i samotność, wrażenie ciągłego bycia w pracy i zaburzenia work life balance. Aż 37% ankietowanych deklaruje, że w przypadku home office pracują przez cały dzień. Wśród osób pracujących zdalnie w czasie pandemii maksymalnie 79% deklaruje, że w przyszłości chciałoby pracować w ten sposób przez 2–3 dni w tygodniu przy perspektywie pracy w przeciętnych biurach, zaś odsetek ten wzrasta aż do 92% w przypadku biur o najwyższym standardzie. 34,7% badanych stwierdziło, że przeszkodą w pracy zdalnej jest brak bezpośredniego kontaktu z człowiekiem, a 30,2% wskazało na brak relacji z organizacją. Świadczy to o tym, że w przyszłości praca zdalna nie może być jedyną formą zatrudnienia w korporacjach decydujących się na jej wprowadzenie. W związku z lockdownem, ograniczeniem pracy w siedzibach firm i przejściem na pracę zdalną można zaobserwować, że w trakcie trwania pandemii najemcy biur w dużej mierze rewidowali swoją politykę. Wynika z tego, że praca zdalna i zmiana formy zatrudnienia przyczynią się do zmian w obrębie przestrzeni biurowej. Część została uznana za niepotrzebną w sytuacji pracy zdalnej, a warunki niepewności sprawiały, że spora grupa organizacji zdecydowała się na renegocjacje umów najmu lub podnajem. Na popularności zyskiwały biura elastyczne, coworking, które oprócz freelancerów można było spotkać osoby zatrudniane w korporacjach. Możliwość dostępu do biur elastycznych i ewentualna, w miarę rozwoju sytuacji rezygnacja z ich wynajmu stała się dla wielu organizacji, obok abonamentów w przestrzeniach coworkingowych, atrakcyjną formą zapewnienia miejsc pracy (Knight Frank, 2021). Wielu deweloperów zdecydowało się także na zakup lub tworzenie w tym zakresie własnych marek., Szacuje się, że w najbliższych latach przestrzenie coworkingowe zwiększą się o 40%.

Przestrzenie pracownicze w biurowcu Q22 w Warszawie, proj. wnętrz pracownia Medusagroup, fot. materiały prasowe Medusagroup.

Postcovidowa organizacja pracy

Pandemia i wiążące się z nią wnioski dotyczące projektowania i lokalizacji budynków biurowych zmieniają dotychczasową perspektywę i praktykę ich realizacji. Świat przechodzi pod tym względem znaczne zmiany. Z pewnością zmniejszyła się presja korporacji na dogęszczanie przestrzeni biurowych oraz zasada organizacji pracy polegająca na lokowaniu stanowisk pracy naprzeciw siebie. Obserwujemy powrót do większego modułu biurka – 1,8 m zamiast wprowadzonej w czasie przedpandemicznym wielkości 1,4 m. Podczas pandemii zmienne miejsca pracy i „hot-deski” wraz z przegęszczeniem przestrzeni okazały się sprzyjać przenoszeniu wirusa. Praca biurowa prowadzona w jednej siedzibie organizacji w znacznym zakresie straciła rację bytu. Postcovidowa organizacja pracy ma polegać na płynnym przechodzeniu z pracy stacjonarnej na zdalną w ramach sieci powiązań tworzących wspólny system, przy czym fizyczna lokalizacja siedziby będzie miała mniejsze znaczenie. Ważniejsza niż miejsce pracy będą sprawność i efektywność komunikacji oraz zdolność do przekazywania pomysłów wewnątrz organizacji oraz jej klientom w oparciu o wprowadzane systemy informatyczne. Zmienia się także podejście pracodawcy do pracownika. Ten drugi musi zostać obdarzony większym zaufaniem podczas pracy hybrydowej, a kultura zatrudnienia powinna zmierzać się w kierunku jego większej inkluzywności i nacisku na pracę zespołową.

Obserwacja trendów wskazuje, że przyszłość przyniesie większą integrację miejsc zamieszkania i biur, a także elastyczną pracę prowadzoną w wielu lokacjach, np.: kawiarniach, rozsianych hubach coworkingowych. Nastąpi wzrost udziału pracy hybrydowej, tj. modelu pracy w domach i spotkań ze współpracownikami oraz klientami w firmie, oraz zmniejszenie zajmowanej przez organizację przestrzeni biurowej przy jej rozproszeniu na wiele lokalizacji. Pogłębi się stosowanie pracy zdalnej, przy użyciu nowych technologii na urządzeniach mobilnych. Samo słowo „praca” przestanie być synonimem miejsca działań ludzi, będzie przede wszystkim synonimem aktywności. Budynki biurowe jako takie nie przestaną być potrzebne. Wskazują na to m.in. badania pokazujące niedostatki pracy zdalnej. Dlatego całkowite lub prowadzone w dużym wymiarze przejście do pracy zdalnej nie wydaje się możliwe. W przyszłości modelem zostanie prawdopodobnie praca hybrydowa. Budynki biurowe służące organizacji będą istnieć, lecz przejdą modyfikacje. Przestrzenie, które wynajmują firmy, zostaną powierzchniowo ograniczone, ich rola się zmieni. W przyszłości ważną funkcją biur będzie przede wszystkim umożliwianie pracownikom spotkań, spontanicznych interakcji sprzyjających bezpośredniej, wzajemnej inspiracji, które nie mogą zdarzyć się podczas home office. Wpłynie to na zmianę sposobu aranżacji przez spadek miejsc indywidualnej pracy na rzecz przestrzeni wspólnych, spotkań i wymiany pomysłów. Biura ze zuniformizowanych planów przejdą zmianę w kierunku indywidualizacji, wyboru, kontrastu i różnorodności przestrzeni, której rolą, oprócz zapewnienia pracownikom komfortu i ergonomii niedostępnej w wypadku pracy zdalnej, będzie także ich motywowanie oraz inspirowanie.

Bardzo ważną rolą, którą będzie musiało odegrać biuro w sytuacji częściowej pracy zdalnej, będzie wzmacnianie identyfikacji z pracodawcą. To dążenie wpłynie z kolei na realizację w przestrzeni i budynków biurowych zasad, w które wierzą użytkownicy, zwłaszcza ci, dopiero wkraczający na rynek pracy . Przykładem są postawy proekologiczne dominujące wśród młodego pokolenia. Większość realizowanych obiektów będzie więc np. poddawana wysokiej certyfikacji LEED lub BREEAM dotyczącej realizacji polityki prośrodowiskowej, oraz coraz powszechniejsze certyfikacje dotyczące dobrostanu użytkowników, np.: WELL i Fitwell. Pod względem poprawienia komfortu pracy standardem staną się: odpowiednie środowisko, jakość i wilgotność powietrza, zapewnienie dużej ilości naturalnego świtała, ekologiczne materiały oraz biophilic design. Istniejące budynki będą równolegle poddawane modernizacjom i certyfikacji, aby utrzymać konkurencyjność na rynku najmu. Przyszłe projekty budynków biurowych będą musiały przewidywać szybką i łatwą adaptację – biurowce powinny stać się bardziej elastyczne i umożliwiać zwiększanie bądź zmniejszanie powierzchni przez najmujących. Wpłynie to na sposób projektowania pod kątem możliwości wprowadzania wielu mniejszych najemców na piętrze oraz łączenia lub dzielenia powierzchni najmu. Układ piętra będzie musiał być elastyczny.

Zmiana czeka także samą strukturę budynku biurowego. W najbliższych latach ilość przestrzeni coworkingowej wzrośnie, zaś w dalszej przyszłości można się spodziewać, że budynek biurowy będzie składał się z bardziej prestiżowej części oferowanej najemcom korporacyjnym jako biura na wynajem, oraz dużej części coworkingu lub biur elastycznych stanowiących dodatkowe miejsca pracy. Bardzo ważne będą usługi dostępne dla pracowników stacjonarnie. Standardem zostanie taktyka tworzenia „dobrych doświadczeń” (ang. great-user experience), wzrośnie oferowana przez budynek paleta dodatkowych usług dla najemców. Część obiektu biurowego zwiększy więc swoją funkcjonalność - oprócz gastronomii, kawiarni, „wzbogaci się” np. handel, gimnazjony, wellness, przestrzenie eventowe, sale szkoleń czy miejsca spotkań . Należy się spodziewać, że w najbliższym czasie, gdy większość pracowników pracuje zdalnie, zmiany będą zachodziły powoli,. Dopiero kolejne lata przyniosą modyfikacje projektów budynków i rearanżacji przestrzeni biurowych, które, jakkolwiek w innej formie i po zmianach, w dalszym ciągu będą potrzebne.

Budynek biurowy Q22 w Warszawie, proj. wnętrz pracownia Medusagroup, fot. materiały prasowe Medusagroup

Bibliografia:

  1. Future of offices: in a post-pandemic world, online: https://foresight.arup.com/publications/future-of-offices/ (data dostępu: 002.2021).
  2.  Hybrid Working Creating The “Next Normal” In Work Practices, Spaces And Culture, Poly.com, online: https://connect.poly.com/rs/200-EAE-291/images/Hybrid-Working-Creating-the-Next-Normal-in-Work-Practices-Spaces-and-Culture--EN.pdf (data dostępu: 01.02.2021).
  3. L.D. Parker, The COVID-19 office in transition: cost, efficiency and the social responsibility business case “, Emerald Insight, 2020.
  4. D. Zoppi (2021), Architektura w epoce postcovidowej, „Zawód: Architekt”, nr 77.
  5. T. Bojęć, P.Chimczak-Bratkowski, D Różewicz., M. Tomczyk Biura nowej normalności. Popandemiczna charakterystyka miejsc pracy, online: https://thinkco.pl/biura-nowej-normalnosci-raport/ ( data dostępu: marzec 2021).
  6. B. Boland, A. De Smet, R. Palter Sanghvi, Reimagining the office and work life after COVID-19, McKinsey&Company online: https://www.mckinsey.com/business-functions/organization/our-insights/reimagining-the-office-and-work-life-after-covid-19# (data dostępu: 01.02.2021).
  7. Kierunki zmian w budynkach biurowych, online: https://raporty.knightfrank.com.pl/kierunki_zmian_w_budynkach_biurowych_2020 (data dostępu: 03.01.2021).
  8. Measure Remote Working, online: https://www.leesmanindex.com/measure-remote-working/ (data dostępu: 01.02.2021).
  9. Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19,innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. (2020), Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, poz. 374, 7 marca 2020.
  10. W. Boston, Covid-19 has forced a radical shift in working Habits. Mostly for the better”, “Economist”, wrzesień 2020.
  11. Biura post-covid: elastyczna ewolucja zamiast rewolucji, onlione: https://www.propertynews.pl/biura/biura-post-covid-elastyczna-ewolucja-zamiast-rewolucji,89073.html (data dostępu: 16.02.2021).
  12. M. Sochacka, Elastyczna przestrzeń – zdrowe środowisko pracy, online: https://magazif.com/wnetrza-publiczne/biura/elastyczna-przestrzen-zdrowe-srodowisko-pracy/ (data dostępu: 21.02.2021).
  13. Mindspace Koszyki: przestrzeń w duchu flex świętuje trzy lata Magazif.com, online: , https://magazif.com/aktualnosci/trzy-lata-dzialalnosci-mindspace-koszyki/ (data dostępu: 01.02.2021).
  14. Global Coworking Growth Study 2020, online: https://www.coworkingresources.org/blog/key-figures-coworking-growth (data dostępu: 01.02.2021).
  15. Nadchodzi nowa era w projektowaniu biur, online: https://www.propertynews.pl/biura/nadchodzi-nowa-era-w-projektowaniu-biur,89488.html (data dostępu: 01.03.2021).

 

 

reklama

Warto przeczytać