Facebook

Badania archeologiczne na budowie

Z:A 73

KATEGORIA: Temat wydania

Planując inwestycję, należy uwzględnić szereg pozwoleń i zgód niezbędnych przed „wbiciem łopaty w ziemię”. Realizacja zamierzeń budowlanych np. w historycznych centrach miast może się wiązać z dodatkowym obowiązkiem przeprowadzenia badań archeologicznych.

Przed rozpoczęciem inwestycji warto sprawdzić, czy na jej obszarze nie znajduje się stanowisko archeologiczne. Właściciel lub zarządca terenu, na którym występuje zabytek archeologiczny, ma określone obowiązki. Powinien niezwłocznie zawiadomić wojewódzkiego konserwatora zabytków (dalej WKZ) o ewentualnych uszkodzeniu i zagrożeniu zabytku, a także o zmianach dotyczących jego stanu prawnego. Jednak może to być trudne do wypełnienia, w szczególności gdy właściciel/dysponent nieruchomości nie jest świadomy, że w jej obrębie znajduje się stanowisko archeologiczne.

Strona prawna

Zgodnie z obowiązującą definicją prawną zabytkiem archeologicznym określa się zabytek nieruchomy, stanowiący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałość egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów, albo zabytek ruchomy będący tym wytworem (zob. art. 3 pkt 4 u.o.z.), a badania archeologiczne mają na celu jego odkrycie, rozpoznanie, udokumentowanie i zabezpieczenie (zob. art. 3 pkt 11 u.o.z.).

Dany obiekt jest zabytkiem niezależnie od objęcia go prawną formą ochrony (np. wpisem do rejestru zabytków), wystarczy, że spełnia przesłanki podanej wyżej definicji. Każdy zabytek w jej rozumieniu, bez względu na stan zachowania, jest chroniony przez państwo polskie na gruncie prawa karnego (zob. art. 108 u.o.z.). Niezależnie zaś od sankcji karnej w interesie społecznym leży zachowanie zabytków archeologicznych dla przyszłych pokoleń.

W przypadkach, kiedy zabytek czy obszar jest wpisany do rejestru zabytków, uznany za pomnik historii lub park kulturowy, prace ziemne mogą być poprzedzone badaniami archeologicznymi, jeśli są one niezbędne w celu jego ochrony. Może zatem zaistnieć sytuacja, w której właściwy wkz nie wyda zgody  w formie decyzji administracyjnej na przeprowadzenie badań archeologicznych, a tym samym realizację inwestycji.

Informacje o stanowiskach archeologicznych

Szukanie wiarygodnych informacji na temat występowania stanowiska archeologicznego oraz określenia jego statusu prawnego najlepiej rozpocząć od konsultacji z właściwym WKZ. Wojewódzcy konserwatorzy zabytków prowadzą spisy stanowisk archeologicznych na podstawie wydawanych decyzji o wpisie do rejestru zabytków. W tym przypadku, w trakcie postępowania administracyjnego strony są więc poinformowane o zmianie statusu prawnego nieruchomości. Wpisanie zabytku archeologicznego do rejestru zabytków uwzględnia się również w księdze wieczystej danej nieruchomości na wniosek wkz na podstawie decyzji o wpisie tego zabytku do rejestru (zob. art. 9 pkt 4 u.o.z.).

Poza rejestrem WKZ prowadzi również ewidencję stanowisk archeologicznych (zwaną także wojewódzką ewidencją zabytków). Procedura jej tworzenia i aktualizacji od 19 października 2019 roku nakłada obowiązek poinformowania właściciela nieruchomości o zamiarze ujęcia w niej stanowiska. Należy jednak pamiętać, że powinność ta dotyczy aktualizacji ewidencji, więc jeśli stanowisko znalazło się w niej wcześniej, wymóg ten nie obowiązywał. Oznacza to, że właściciel może pozostawać w niewiedzy co do specyfiki swojej nieruchomości. W podobnej sytuacji znajdują się kolejni nabywcy gruntów.

Innym źródłem informacji może być urząd gminy. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) zobowiązany jest do prowadzenia gminnej ewidencji zabytków (dalej GEZ) z terenu gminy/miasta  (zob. art. 22 pkt 4 u.o.z.). W GEZ powinny znaleźć się zabytki wpisane do rejestru, zabytki nieruchome ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz inne nieruchomości zabytkowe wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z WKZ. Powinno to oznaczać, że GEZ jest zbiorem najpełniejszym i może obejmować obiekty, których nie ujęto ani w ewidencji wojewódzkiej, ani w rejestrze zabytków. Doświadczenie jednak pokazuje, że nie wszystkie gminy, mimo ustawowego obowiązku, prowadzą GEZ, a jeśli to robią, to część dotycząca stanowisk archeologicznych bywa sprowadzona do zestawienia tabelarycznego.

Kolejnym potencjalnym źródłem informacji są studia uwarunkowań i miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. U.o.z. nakłada obowiązek uwzględnienia w nich obiektów wpisanych do rejestru zabytków, a także innych ujętych w GEZ. Informacji o tym, czy nieruchomość znajduje się w GEZ oraz dotyczących ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego udziela urząd danej gminy lub konserwator samorządowy. Dokumenty te są publikowane na oficjalnych stronach urzędów, a niektóre samorządy udostępniają je również w postaci interaktywnych map.

Poglądowym źródłem informacji na temat stanowisk archeologicznych wpisanych do rejestru zabytków jest portal mapy.zabytek.gov.pl. Zostały w nim one orientacyjnie zaznaczone na mapach, bez określenia granic zasięgu występowania. Należy pamiętać, że prezentowane tam dane odnoszą się tylko do obiektów wpisanych do rejestru zabytków. Nie uwzględniono m.in. stanowisk ujętych w wojewódzkich ewidencjach zabytków.

Dlatego aby jednoznacznie stwierdzić, czy na terenie inwestycji występuje stanowisko archeologiczne, najlepiej skontaktować się z WKZ. Informacja telefoniczna lub mailowa może być bardzo pomocna na wstępnym etapie procesu inwestycyjnego, ale aby otrzymać odpowiedź wiążącą, najlepiej wystąpić do WKZ z wnioskiem o wydanie zaleceń konserwatorskich. Może to zrobić każdy właściciel lub posiadacz zabytku (osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna mająca tytuł prawny do zabytku, osobiście lub za pośrednictwem pełnomocnika).

Wydawane przez WKZ zalecenia zawierają jedynie wytyczne co do działań, jakie mogą bądź powinny zostać podjęte przy zabytku, bez wskazania jego adresata. Określenie dopuszczalnych zmian nie oznacza od razu, że osoba uprawniona zobowiązana jest ich dokonać. Zatem zalecenia mają za zadanie doradzić, jak postępować z zabytkiem, oraz wstępnie ocenić planowane przy nim działania.

Nie ma ustawowego terminu na wydanie zaleceń, ponieważ nie odbywa się to w trybie decyzji administracyjnej w rozumienia kodeksu postępowania administracyjnego. W zależności od województwa oraz stopnia obłożenia WKZ, mogą być one wydane  nawet w ciągu kilku miesięcy, co może wiązać się z długim czasem oczekiwania przez inwestora na informację.

Procedura administracyjna

Jeśli wiadomo, że na terenie planowanej inwestycji zlokalizowane jest stanowisko archeologiczne, a inwestor ma czas na wystąpienie o zalecenia, o których wspominałam wcześniej, można to zrobić, aby zorientować się, jakie wymagania ma WKZ co do ewentualnych badań archeologicznych. W takich zaleceniach urząd może określić ich zakres potrzebny na danym terenie oraz dodatkowe kwestie, które należy uwzględnić, np. konieczność wykorzystania detektorów metali, ewentualne badania architektoniczne czy nowoczesne metody dokumentacyjne, takie jak fotogrametria czy skanowanie laserowe stanowiska. Wspomniane kwestie są często uzależnione od wagi stanowiska archeologicznego, a także od obowiązującej doktryny konserwatorskiej związanej z prowadzeniem badań archeologicznych. Pozyskane informacje mogą być bardzo pomocne na etapie uzyskiwania pozwolenia na wykonanie ww. badań oraz przy oszacowaniu planowanych kosztów badań czy określaniu czasu niezbędnego do ich przeprowadzenia.

Do wniosku o wydanie zaleceń, poza załącznikami formalnoprawnymi, dobrze jest dołączyć plan inwestycji z zaznaczonym obszarem ingerencji w grunt, np. zasięgiem garażu podziemnego czy obrysem budynku.

Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków dopuszcza również składanie wniosków o wydanie decyzji określającej zakres i rodzaj badań archeologicznych. To w konsekwencji wiąże się z wydaniem decyzji administracyjnej, określającej niezbędny zakres prac w przypadku realizacji zamierzenia inwestycyjnego.

Zasadniczym dokumentem związanym z możliwością przeprowadzenia badań archeologicznych jest pozwolenie konserwatorskie wydawane przez WKZ. Wnioskodawca może o nie wystąpić od razu lub po uzyskanych wcześniej zaleceniach konserwatorskich. Na tym etapie warto nawiązać współpracę z archeologiem, który ma określone w u.o.z. kwalifikacje do kierowania badaniami. Przygotowanie ich programu i całej dokumentacji powinno być zadaniem archeologa, ponieważ wymaga to specjalistycznej wiedzy. Program jest szczególnie ważnym elementem pozwalającym WKZ decydować o zasadności planowanych działań, a także weryfikować poprawność przebiegu badań terenowych i właściwie je rozliczyć.

Archeolog pomoże również w rozmowach z muzeum lub inną jednostką organizacyjną w celu uzyskania zgody na przyjęcie zabytków ruchomych pozyskanych w trakcie planowanych badań. Należy pamiętać, że może się to wiązać z podpisaniem umowy, w której przekazujący zobowiąże się do dostarczenia znalezisk w określony przez jednostkę sposób, np. odpowiednio spakowanych, zinwentaryzowanych, zakonserwowanych. Jest to istotny punkt, ponieważ może generować dodatkowe koszty dla inwestora.

Nie ma oficjalnego wzoru wniosku o wydanie decyzji określającej zakres i rodzaj badań archeologicznych, więc najlepiej korzystać z tych dostępnych na stronach internetowych WKZ. W jego uzasadnieniu, w przypadku badań przedinwestycyjnych, najlepiej wskazać, że prace są niezbędne ze względu na planowaną inwestycję, która wchodzi w konflikt ze stanowiskiem archeologicznym. Nie jest konieczna żadna dodatkowa argumentacja.

Na podstawie tak złożonego wniosku WKZ wydaje pozwolenie, w formie decyzji administracyjnej, na prowadzenie badań archeologicznych, w którym określa miejsce, zakres i sposób ich realizacji, termin ważności pozwolenia oraz pouczenie o możliwości jego zmiany lub cofnięcia. W większości przypadków zawiera ono również wymóg prowadzenia i przekazania odkrytych zabytków, dokumentacji oraz wyników badań do WKZ. Termin na to – w zależności od rodzaju dokumentacji – wynosi trzy tygodnie, trzy lub sześć miesięcy bądź trzy lata od zakończenia badań, w przypadku wyników badań archeologicznych. Warto zwrócić uwagę, że większość z tych obowiązków należy wypełnić już po zakończeniu badań terenowych, a ich wykonanie nie będzie blokowało kolejnych prac na terenie inwestycji. Posiadając takie pozwolenie, inwestor może spokojnie zlecić badania archeologiczne.

Rodzaje badań archeologicznych

Ze względu na metodę prowadzenia badania dzieli się je na inwazyjne (te, które naruszają strukturę gruntu)i nieinwazyjne (niepozostawiające śladu na badanym obszarze).

W archeologii inwestycyjnej zastosowanie mają w zasadzie tylko badania inwazyjne, ponieważ dotyczą prac związanych z naruszeniem struktury gruntów. Zatem możemy wyróżnić badania:

  • wyprzedzające, przedinwestycyjne – podejmowane w przypadku stanowisk znajdujących się na terenie, gdzie zaplanowano inwestycję budowlaną lub inny rodzaj zmiany sposobu użytkowania terenu, grożący zniszczeniem lub naruszeniem zabytku; ich prowadzenie wynika z wymogów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a przebieg zależny jest od planowanej inwestycji;
  • ratownicze – stosowane w przypadku stanowisk zagrożonych zniszczeniem w bezpośredniej przyszłości z przyczyn, których nie dało się wcześniej z całą pewnością przewidzieć, a prowadzenie badań zależy od konieczności wyprzedzenia momentu zniszczenia stanowiska.

 

il. Pozostałości różnych obiektów, odkryte podczas budowy galerii handlowej w Nysie, fot. Maciej Zych.

Badania ratownicze w archeologii inwestycyjnej są zazwyczaj wykonywane w sytuacjach, gdy podczas prac ziemnych na terenie, na którym nie było wcześniej stanowiska archeologicznego, odkryto zabytek archeologiczny, a WKZ nakazał wstrzymanie robót i przeprowadzenie badań archeologicznych. Z punktu widzenia inwestora może się to wiązać z dużymi opóźnieniami w harmonogramie inwestycji, a także z kosztami, które nie były wcześniej przewidywane w budżecie. W ramach powyższych kategorii można jeszcze wyróżnić następujące prace:

  • badania sondażowe – polegają na zakładaniu niewielkich wykopów w celu sprawdzenia obecności stanowiska archeologicznego bądź jego charakterystyki (np. datowanie, zasięg, przynależność kulturowa, funkcja);
  • nadzory archeologiczne – są realizowane w trakcie prowadzenia robót budowlanych lub ziemnych. Wiążą się ze stałą obecnością archeologa w miejscu inwestycji, którego zadaniem jest udokumentowanie wszystkich obiektów mogących mieć charakter zabytkowy, a także wstrzymanie prac ziemnych i budowlanych w przypadku natrafienia na zabytek archeologiczny. Jeśli w trakcie nadzorów odkryte zostaną cenne znaleziska, wkz może nakazać przekształcenie nadzorów w regularne badania archeologiczne.

Finansowanie badań archeologicznych

Zgodnie z art. 31 ust. 1a u.o.z. koszty badań archeologicznych i ich dokumentacji pokrywa osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, która jest zobowiązana je przeprowadzić. Inaczej mówiąc, są one po stronie inwestora. Biorąc jednak pod uwagę wysokość kosztów, po spełnieniu określonych warunków można uzyskać dotację na prowadzenie ww. badań, której udziela minister właściwy ds. kultury i dziedzictwa narodowego na podstawie art. 82a u.o.z. Jest to możliwe, gdy koszt planowanych badań archeologicznych będzie wyższy niż 2% planowanej wartości inwestycji.

Innym potencjalnym źródłem dotacji są budżety WKZ. Dysponuje on pulą pieniędzy na prace przy zabytkach, w tym na badania archeologiczne.

Podsumowanie

Teren inwestycji może nie być objęty ochroną konserwatorską w zakresie archeologii, jednak szczególnie w historycznych centrach miast warto w trakcie jej planowania potwierdzić to w WKZ. Nawiązanie współpracy z archeologiem już na etapie pisania wniosku o pozwolenie na prowadzenie prac pozwoli dobrze oszacować czas, koszty oraz ewentualne zagrożenia związane z planowanymi badaniami archeologicznymi. Warto również pamiętać, że w interesie społecznym leży zachowanie zabytków oraz ich właściwe rozpoznanie dla przyszłych pokoleń.

 

BIBLIOGRAFIA:

  1. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. 2011 nr 11, poz. 661, z późn. zm.)
  2. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2020 r., poz. 282).
  3.  Ł. Dziamski, Opieka nad zabytkami i ochrona zabytków, w: Spotkania z konserwatorem in situ 2019, 2019, s. 80.
  4. A. Oniszczuk i in., Standardy prowadzenia badań archeologicznych, cz. 1, 2019.
  5. A. Oniszczuk i in., Standardy prowadzenia badań archeologicznych, cz. 2, 2019.
  6. K. Zalasińska, Charakter prawny zaleceń konserwatorskich, „Kurier Konserwatorski” 2010, z. 6, s. 11.
Iwona Leszczyńska
Iwona Leszczyńska

absolwentka archeologii i gospodarki przestrzennej, prowadzi firmę Zabytki Kompleksowo zajmującą się doradztwem konserwatorskim, wykonywaniem dokumentacji, a także kompleksowym wsparciem inwestora w procesie inwestycyjnym

Warto przeczytać